A Casa Grande de Pedras, berce dos García-Camba

Un artigo de Xosé Lois García.

Nun chover miudiño, anuncio de primavera, cheguei ao lugar de Pedras en San Martiño de Vilelos (Saviñao), guiado por Manolo Rodríguez, dono da señorial casa grande de Pedras, solar da abastecida fidalguía dos García-Camba. Unha vella e tradicional estirpe de escribáns reais que amosaron poder económico concentrado en Pedras e mais na casa grande dos escribáns de San Sadurniño de Piñeiró.

Manolo, é un home sinxelo e xeneroso que rexenta a casa que seu avó lle mercou aos García-Camba, convidoume a visitar esta casa, onde naceu no século XVIII a miña segunda tataravó, por vía paterna, Rosa García-Camba y Osorio, para entendernos, avó de meu bisavó, filla do notario Xoán García-Camba e de Clara Osorio, esta de descendencia de cristiáns novos.

Rosa García-Camba y Osorio casou co rico home, dono do lugar de Podente, na parroquia chantadesa de Merlán, Manuel García Moure. Rosa era tía do capitán xeneral, Andrés Garcia-Camba y de las Heras, que estivo na batalla de Aguacucho no Perú (1824), sobre esta contenda escribiu un libro. Capitan xeneral de Filipinas, gobernador de Porto Rico e, mais tarde, ministro de guerra e mariña. Masón e poderoso militar de Espartero.

O vencello entra os García-Camba de Pedras cos García de Podente, potenciou esa parentela que nos vellos documentos de familia como nos de igrexario, Rosa figura como rica femia de dote e de venia.

Nesta visita, Manolo mostroume esa fermosa casa feita á medida de varias xeracións que a habitaron, desde os García-Camba até el mesmo. Unha casa arrogante en deseños e particularidades engadidas, nada ostentosa e si moi funcional. A casa antiga aínda respira os ritmos dos tempos idos en acordes dos actuais, como no acertado verso de Camões: “mudam-se os tempos mudam-se as vontades”. Na casa grande de Pedras a mudanza obedece ao designio dos tempos, mais non dunha maneira agresiva e demoledora. O compartimento e o decoro do antigo e do actual mostran esa convivencia conciliadora.

Manolo foime indicando o que construíu o seu avó, o seu pai e el mesmo. Mostroume cada recantiño da casa, sempre con un matiz enfático do que aínda representa para el a casa antiga e as cousas que pertenceron aos García-Camba. creoume certa emoción, por non dicir destinguida emoción, cando toquei as paredes e os obxectos que tamén tocara a miña devanceira, Rosa de Pedras. Collín aqueles pesados libros de leis que leron o pai, o avó e bisavó de Rosa, liñaxe de notarios de El Rei, e pensei na veneración que tiveron por aduladores de comenencia e tamén pola aldraxe merecida, aínda que fose en silencio, polo xentío labrego que repudiou ousadía de señorío.

Apalpando e visualizando as harmonías do pasado que aínda resplandecen en formatos de memorial. Nese meu percorrido pola casa grande de Pedras tiven a sensación de repetir aquel sentimento que Uxío Novoneyra expresa no cumial deste verso: “Ando a tocarlle as maos ós antepasados”. O herdo tira por nós, os galegos, aínda que a memoria sexa materia esquecediza e lonxincua cando revivimos o que aínda somos na sombra itinerante do sangue dos que nos precederon. O picaporte dos sentimentos peta no pasado e tódalas pantasmas aparecen para axilizar o memorando.

Manólo Rodríguez lévame ao vello portalón con robusta arcada, en suntuosa fachada da que xa faltan os brasóns dos García-Camba que algún familiar levou como lembranza. Manolo está preocupado polas buscas e rebuscas que fan os arqueólogos á procura do paleolítico que detectaron nos seus resíos de Pedras. Mais o meu anfitrión non oculta o valor prehistórico que ten esta terra xerminal, onde houbo vida e cultura perenne.

O Manolo sinálame grandes treitos de paredes antigas que foron da casa fidalga, até levarme á capela que el ergueu e reformou, con sobranceiro gusto. Un espazo pequeniño; certamente un oratorio exclusivo á medida dos donos da casa. Mesmo ao entrar no recinto, di que o retablo e as imaxes son do tempo dos García-Camba. Certamente é un retablo barroco do século XVIII, cun só nicho central que ocupa unha fermosa talla de Santa Lucía, con palma de mártir e ollos en prato, como reclamo ou metáfora de iluminar a quen roga fuxir das tebras deste mundo. Esta custodiada por San Xoán o Bautista e unha santa de hábitos bieitos. No frontal do altar un panel con intuitivas pinturas naturalistas de robustos e apetecidos froitos e de vermellas rosas cativan as miñas retinas.

Manolo empeñouse en que eu tiña que merendar, a insistencia labrega sempre é sincera, e un non debe rexeitar de tanta atención e hospitalidade, sería considerado como desprezo. Acatei as súas ordes, do que non me arrepinto. Naquel mesado da ampla cociña unha fonte de roxóns, chourizos á vella usanza artesán, con seu agradábel recendo e bo tempero; xamón curado e con ímpeto de ser loado, ao estilo lírico de D. Ramón Otero Pedrayo. Xerro de viño e conversa.

Unha tarde moi aproveitada, en tódolos sentidos, no clamor da familia Rodríguez, coa agradábel compaña de Manolo, a súa irmán, cuñado e sobriño. Mereceu a pena saír dos ermos do silencio e ir ao clamor das benquerenzas de persoas que aínda practican a fraternidade. 

 
Unha tarde para nunca mais esquecer.

Guxeva, na burata da vida longa

* Colaboración de Xosé Lois García.
 
Non hai moito que unha web facilitou votar o nome mais orixinal dunha aldea do concello de Chantada. Das 266 aldeas espalladas polas 36 parroquias que compoñen este municipio, o topónimo da aldea agraciada foi Guxeva, acochadiña, recollidiña no colo celmoso da nosa ribeira miñota, na parroquia de Santiago Darriba -como a denominamos os chantadeses- mais a podiamos normalizar como Santiago de Riba, tal como aparece nun documento de 1094, Sanctus Iacobus de Ripa. E noutro de 1309 como Santiago de Riba.
Verdadeiramente Guxeva é un nome delicado e sonoro que apetece ir ás orixes do mesmo, e ninguén mais que o noso excelente rigorista en toponimia como é D. Nicandro Ares Vázquez que revela o seguinte: “Guxeva procede do xinecónimo godo Gudigeva”. Gudixeva foi nome feminino moi común entre a nobreza galega dos séculos X e XI. Unha sobriña de S. Rosendo tiña ese nome.

Guxeva é o único e xenuíno topónimo que hai en Galiza. Un nome ben antigo para un recuncho de terra acazapado ás orelas do Miño, que non se fai visíbel desde a cimeira da estrada de Nogueira de Miño nin desde as rentes do río. Caxato en mao e cámara fotográfica ás costas, trepei corredoira de ribeira desde a ponte de Belesar por unhas paraxes de viñas, soutos e carballos druídicos. A verba poética no cantar dos regueiriños de ribeira; vimbios a danzar ao son do ar e servindo de coral, nunha espesa vexetación que nos libera. Por esta inmensa soidade implora un sentimento panteísta, nunha tarde de sol que aloumiña o río con danzarinas cores que cativan o ollar.

Florecen as cerdeiras e os pexegueiros; as cepas xermolan froito, ben atadas ao vello uso con vimbio groso á estaca que conforma unha escultura cambiante até a chegada da vendima. Os espazos de Guxeva están ben partillados e en comedidas cortiñas para producir viño e hortalizas. Os primeiros froitos que acugulan a praza da vila diariamente e nos días de feira, veñen da ribeira e seus produtores que denominan rianxo. Á nosa ribeira non entra o arado, só o sacho, eixada e legón que temperan as maos áxiles e ásperas de mulleres e homes de suor a cachón que se converte en sorriso fraternal.

Na entrada de Guxeva, pola banda norte, un can vén cara a min e sube todo contento e expansivo, mentres unha voz feminina advirte: “Non lle fai nada, é un cadelo novo e gústalle brincar”. Serviume de compañeiro polo rueiro de Guxeva. Todo silencio, parece que só viven cinco persoas, mais a decadencia do noso rural, aquí non é declive. Aínda que se manifesta o deterioro do cal, reluce o branco, en casas de fartura que exhiben soleira e balconadas. Casas a feitura do que se consume e do que é excedente, con adegas enormes que recenden ao que a videira ordena. Pallares de barrotes para secar herba e palla: a medida xusta do que se precisa conservar para a mantenza de gando groso e de miudanza.

En Guxeva percíbese o prodixio dunha terra fértil, envolta e tapizada por unha paisaxe incomparábel, que tempera a súa personalidade individualizada, tan súa e tan soia como ofrenda das divindades. A imaxe que nos dá esta aldea é comparábel a aquela terra de promisión que encontramos no libro de Deuteronomio 8, 7-9: “Olla que o Señor, o teu Deus, vaite levar a un país bo, terra de regueiros de auga, de fontes e piagos que saen das veigas e das montañas; terra de trigo e de cebada, de viñas, de figueiras e de romaceiras, terra de aceite e de mel; terra onde has de comer o pan á mesquindade, onde nada che faltará”.

O cadelo e mais eu percorremos Guxeva sen ver a ninguén mais que a señora da advertencia. A demografía aquí tamén está de rebaixa, aínda que unha casa de estrea, con vistas ao Miño e ás terras de Diomondi e Mourelos, no Saviñao, testemuña a presenza identitaria do que non debemos perder: o herdo de tódalas emocións posíbeis ilústranos neste recuncho paradisíaco coa presenza activa dunha cultura e, aínda, dun espazo cultual que nos xustifica ser galegos e amar esta terra pródiga, aínda en súas decadencias. Guxeva ben merece unha camiñada, unha reflexión e, como París, unha misa.

Memorizar a desfeita

Artigo de Xosé Lois García, publicado en Galicia Dixital, sobre a abandonada aldea de Bexán, na parroquia de Diomondi.
Bexán pode ser a viva testemuña dunha desfeita anunciada que paulatinamente incrementa o desastre, xa se ve que non hai volta atrás para recuperar a identidade do que foi esta enorme aldea ribeirá do Saviñao, na parroquia de Diomondi. Unha aldea viñateira nos rentes do río Miño, modelada e erguida no ritmo da pendente, desde onde albiscamos unha das belezas paisaxísticas mais interesantes de entre lindes do Saviñao e Chantada.
Bexán fica no insólito silencio do despoboamento que soporta a nosa Ribeira Sacra luguesa. Esta realidade contrasta co seu pasado histórico e, até non fai moito, era un dos lugares con maior poboación de Diomondi que se dedicaba ao coidado das viñas e á elaboración dos diversos produtos vinícolas. Os longos viñedos apuntalados nese tecido de muradas, onde as vides retortas e centenarias testemuñan a longa historia de vivencias e irmandades dunha terra que moldeou á súa feitura a toda unha liñaxe de ribeiraos que a fixeron produtiva, agrandando o misterio que en tantas cousas creativas se manifesta.

Bexán forma parte do milenario herdo que no século VIII fomentou o bispo Odoario desde Diomondi, centro de repoboación destas ladeiras miñotas converténdoas en terras produtivas deses maxestosos e opulentos viños que ían acugular as adegas do bispado de Lugo. Este foi un espazo de prelatura e de monxes bieitos, transmisores dunha cultura viñateira que propiciou esa idiosincrasia e un xeito de facer as cousas en convivencia solidaria. Non podía ser doutra maneira, o medio esixe convivios entre a veciñanza, así o mostra a estrutura desta aldea, feita á medida de súas necesidades e hábitos.

Bexán garda a súa historia neses documentos de plebe, de foros e prebendas lucrativas que antano tiña seu dominio o bispado de Lugo. Un feudo de servos con ideas e inventivas que coñeceron drástica pobreza e austeridade. E nese ámbito crearon cousas nobres das que se nutre a nosa cultura que modelou país, aínda que seus autores fiquen no anonimato, mais en Bexán tódolos ámbitos esclarecen esa presenza.

Bexán é un lugar viñateiro que foi flor de ribeira recendendo a savia humana; ben fixado nunha valgada soleada que deixa mirar seu ímpeto de tempos idos desde a outra banda do río, da ribeira chantadesa de Santiago Darriba. Desde este lado sempre me apeteceu visitar a este agrandado lugar que atrae seu doce candor como panal de mel.
Tiña curiosidade de pisar Bexán e alá fun, e encontreime coa desolación, con casas abandonadas e caídas. Os espazos de Bexán proclaman cataclismo, nun microcosmos que admite a fuxida dunha poboación que sustentou este pobo de rúas estreitas, de carreiriños e escaleiras de ribeira, con teitumes derrubadas, fiestras en soidade, pedras desobedecendo as normas arquitectónicas erguidas por simples maos que teceron e engrandeceron, con beleza e simplicidade, estes espazos que en tantos momentos foron paraíso inmortal, para finar dunha maneira súbita e tráxica.

A emigración, as carencias de labregancia, a economía de mercado provocaron a espantada, a fuxida do que se ama. O panorama de Bexán é terríbel, un can a ladrar atado á porta dunha casa, talvez, a visiten o fin de semana. Outra casa branca como a capela de Santo Antonio, que aínda relocen o esplendor que tiña o lugar. Esa reminiscencia obrígame a ir polas reviravoltas das calexas e entre paredes fendidas que anuncian a totalidade do desastre. Ningunha idea, ningunha mao xenerosa é capaz de reconstruír todo un escenario que deu vida propia a Galiza. Un lugar que aínda pode rexurdir e volver a ter vida propia. Debe! De momento un pechar de ollos, fronte a unha fiestra estragada, convertida en arte tráxico do que consentimos e do que nunca tiña que suceder.

Poda tipo Amandi (parte 2)

Javier Vivirido volve falarnos do noso peculiar xeito de podar.
O primeiro artigo sobre a poda tipo Amandi podédelo ver aquí. 
Se lembrades, o ano pasado falamos dun tipo de poda diferente, característica da ribeira do Sil, tanto da subzona de Amandi coma da ribeira de enfronte, Barxacoba, Sacardebois (Concello de Parada de Sil), Cristosende (A Teixeira), por citar algunhas. Despois de falar desta poda, viticultores de outros concellos e subzonas faláronme que tamén se facían por alí hai anos. En concreto, en Vilachá do Salvadur, Abeleda e ribeira de Alais. Esto indica claramente os numerosos contactos, a pesares de que o río Sil facía ás veces de barreira entre estas dúas ribeiras. Queda claro a gran labor de comunicación que fixeron os barqueiros, tanto de Gudín, como Portabrosmos. Dou por suposto que os “caldelaos” aprenderon como non… dos de Amandi.
Poda en vaso.
Poda tipo Amandi.
Anteriormente, falamos que este tipo de poda era una variante da poda en vaso, no que se deixaba unha vara nun brazo da cepa. E, como curiosidade, que se deixaba a vara antes que o cotón, ao revés da variante francesa “guyot”.
 

“Guyot”

Poda “Amandi”
Tamén era preciso, “rotar” cada ano o brazo no que se deixa esa vara. Desta maneira non debilitamos unha parte da cepa en concreto. Así, redistribuímos a savia e vigorizamos o brazo que leva esa vara.
Detalle poda “Amandi” tradicional.
Ademais destas peculiaridades, neste tipo de poda había unha variante na cal os viticultores non ataban a vara nunha estaca. Simplemente, collían a punta da vara sen despuntar e a metían dentro da parede da mura cunha barra. Na fotografía seguinte, pódese ver como mete a vara cun pao de ferro co fin de levantar a pedra para que a aprete. É máis, había viticultores que deixaban o pao de ferro todo o ano na viña, xa que era una ferramenta imprescindible na ata.
Neste método non importaba o número de ollos ou xemas que se deixaban. Collíase toda a vara co único requisito de retorcela cara fóra. Metían a vara cos gromos dentro da parede-mura deixando que secaran polo afogamento da vara pola pedra, e pola falta de luz. A vara neste sistema podía levar ata 20 ollos. Esta claro que só se pode facer en determinadas cepas vigorosas.
Pero algúns despuntaban deixando de 9 a 12 ollos. O lóxico era cortar polo menos 3 ollos da punta.
Este método tiña explicación racional para quen o practicaba; mesmo había ditos sobre este sistema. Algún son os seguintes:
– “A savia ten que tirar para adentro da cepa, como se abrazara ó podador” (Benigno d’As Pozas).
– Atando e podando desta maneira “a savia ten que volver á cepa, volve á viña. Circula cara dentro. Así envolves á cepa” (Benigmo d’As Pozas).
– “A vara do viño ten que mirar para o río” (Mariano do Neto de Vilachá do Salvadur).
As ventaxas deste tipo de formación é que os os gromos están orientados ao sul, onde o sol incide directamente, favorecendo a floración e o callado dos froitos.
Tamén na maduración o calor absorbido polas pedras é devolto aos racimos que están máis preto da mura, acelerando a maduración dos mesmos. Asimesmo, hai unha mellor distribución da ramaxe, incrementando a superficie foliar. Pódense ver todas estas vantaxes nas fotografías seguintes.

Todas estas fotos foron tiradas na subzona de Amandi, no lugar de Pena Escura, na zona de Coio Branco.
Toda esta sabedoría popular que vos describín, foi transmitida por un bo amigo dun amigo. Un dos derradeiros ribeiraos tradicionais. Este amigo segue podando, como lle dixo Benigno d’As Pozas. Segue e seguirá sendo un dos “últimos Mohicanos”.
Benigno d’As Pozas e o “Chulo”.

Unha horta ten que saber que é unha horta: a nosa horta comunal.

Mar Sabater cóntanos a experiencia da nosa horta comunal de boas prácticas, na que podedes participar todos os sábados ás cinco da tarde en Arxemil. Mar é quen nos guía nesta estupenda aventura da horta e ten unha magnífica horta en Santiago de Cangas (Pantón), onde vive.
Mar Sabater explicando algo sobre a horta.

Me piden desde Colado – que somos todos los que en el estamos – que hable de nuestro huerto comunal, ese que ha surgido en cinco jornadas largas de trabajo entre todos los que a el han acudido, partiendo de un prado de gramones y sin máquinas de laboreo, con todo el proceso realizado a mano, y que ya ha empezado a dar alguna hortaliza que otra para llevarse a casa.


Mariano Bueno, que tiene el mejor libro escrito sobre el huerto familiar ecológico, dice en algún punto de su libro que un huerto tiene que saber que es un huerto.

¿Pero qué tiene que ser y sentir un huerto para que esto le suceda?

¿Y qué es lo que debe hacerse para que esto pase?:


Nosotros hemos empezado por cuidar la tierra* y cuidar significa a su vez franquear a algo la entrada a su propia esencia: cuidar la tierra es algo más que explotarla o incluso estropearla, cuidar la tierra no es adueñarse de ella, no es hacerla nuestro súbdito, donde solo un paso conduce a la explotación.


Porque cultivar tiene el sentido de cobijar el crecimiento, se cultiva un huerto, una viña, una amistad.


Siempre somos una media de entre ocho a quince trabajando juntos y juntos hemos mullido la tierra hasta formar ocho bancales de cultivo.


A los huertos hay que hacerles la cama, de tierra mullida y blanda, a continuación hay que arroparla, con paja y hojas secas de carballo la arropamos, porque si no, la lluvia, el sol, el exceso de frío o de calor le quitaría vitaminas, nutrientes. Toda tierra bondadosa lleva en sí la cualidad y la propiedad de generar vegetación. Desnudarla, sin abrigo, es abocarla a la desertización, a la pérdida de sus cualidades, de su función; podemos pedirle que nos sirva pero no a costa de que pierda su esencia, eso va en su contra y en la nuestra.


Bajo esa paja, esa tierra no volteada conserva su epidermis completa, su capa de humus y todos los microorganismos que se encargan de la descomposición de los nutrientes. Plantamos por plántulas o semillas y les dimos su lugar sabiendo diferenciar las de raíz, de las de hoja, de las de fruto en una de las primaveras más frías que se recuerdan. Pero aun nos queda mucho por hacer, hasta que nuestro huerto sea un ecosistema, grato y fértil, hasta que nuestro huerto sepa de verdad que es un huerto. Plantar los caminos con trébol, que le ayude a fijar el nitrógeno y a retener la humedad y el frescor, crearle una barrera de setos a su alrededor que lo defienda del viento, plantar más flores que garanticen una buena polinización, encontrar más especies adaptadas al clima, saber conservar sus simientes, es un tan largo etcétera.

Os bancais de cultivo cubertos de palla.

Pero sobre todo cuidarlo, comprenderlo y apreciarlo.


Muchos de los que acuden los sábados al huerto comunal ya están aplicando esta manera de hacer en los suyos, y poco a poco tengo como ilusión y esperanza que iremos aplicando nuevos recursos y técnicas de cultivo que ya se conocen y otras que van apareciendo, o que vayamos encontrando.


Pero también quería recordaros que nuestro huerto se debería llamar huerto y nada más y no necesitaría llamarse ecológico, si no pasara lo que está pasando a nuestro alrededor.


Porque cultivar viene de cultura, y porque en estas tierras siempre existió la cultura de los huertos familiares ¿Qué ha pasado para que tengamos que cultivar un huerto para recordar las buenas prácticas? Porque tenemos que recordar que la tierra no es un soporte inanimado al que podemos atiborrar de agentes químicos sin que a ella, y de paso a nosotros, nos pase nada.

Quién podía hace unos años pensar que eso que parecía progreso y facilitar las labores del campo y que se siguen vendiendo en abundo,como los fertilizantes para que todo crezca bien, o el herbicida, el “Roundup” para no tener que seguir desenhebrando, el sulfato que nos iba a salvar del mildeu y el oídium, iban a empezar a afectar nuestra salud, deteriorar nuestra tierras, acabar con toda la vida microbiana del suelo, envenenar nuestras fuentes y regatos, nuestros acuíferos, hacer que desaparezcan los insectos y la fauna aliada y por ultimo hacer que las plagas se vuelvan resistentes y refractarias a los tratamientos?


Y esto, está pasando a nivel mundial y sobre todo en todas las muy extensas explotaciones agrarias, donde ya no hay campesinos sino operarios, hasta el extremo de que este año ha habido un comunicado por parte de la FAO de que se está produciendo un deterioro radical de todo el suelo agrícola, que empieza a cuestionar nuestra alimentación en el futuro y ya está afectando nuestra salud presente, puesto que todos esos productos engordados con químicas y hormonas que encontramos en nuestros supermercados, encerados y lustrosamente insaboros, apenas nos nutren. El ejemplo más relevante se presentó en la revista “Consumidores”, en donde tras reiterados análisis se llegó a la evidencia de que una fresa de huerto ecológico tiene un contenido de vitaminas superior al ochenta por ciento frente a una producida industrialmente en invernadero. Además también nos informan de que un cuarenta por ciento de las enfermedades están siendo producidas por el uso y abuso de esos agentes químicos que se emplean en su elaboración, y eso que todos estos productos pasan por certificados y sanidad.
Por eso tenemos que recordar que nosotros, tenemos pequeños huertos donde podemos practicar una agricultura cuidada y responsable, nosotros podemos llamarnos labriegos y hacerlo ahora con una honra del que se sabe produciendo algo único y de una calidad inencontrable en los mercados, puesto que lo nuestro es arte-sano.


Acabemos con tres imágenes interesantes; la primera, si el índice de vitaminas de las distintas agriculturas es de 1 a 8, tendrías que llenar ocho carros de la compra de fruta y verdura de cualquier supermercado, frente a uno solo de un buen huerto para llevarte la misma cantidad de nutrientes a casa ¿La compra te ha salido barata? Suma….


Segunda imagen: coge una gorda y reluciente manzana de supermercado y clávale los dientes, el agua te salpica la cara, tus dientes resbalan por una superficie pulida, de paso su carne no sabe a nada; decirte entonces que nada conserva tanta agua sin hormonas ¿Has ido acaso a la farmacia a hormonarte?, el resbalón de los dientes lo da la cera de acabado ¿Acaso has ido a la sección de limpieza?, ¿No será la manzana de Blancanieves?


Tercera esta es una imagen de nuestro actual mundo rural: unha avoa coa súa neta: come neniña come que non me comes nada, la niña tiene delante una menestra de verduras del huerto de su abuela, sazonada con un poco de roundup, y un chorito del bonito azul del sulfato.


Bueno, así visto esto parece un poco apocalíptico pero pasar, pasa.


Pero hoy por hoy siempre nos quedará nuestro huerto comunal de Arxemil, venir a vernos cuando querais y de paso podeis echar una mano.


Junio del 2013 en Cangas –Santiago, Gullande , espacio libre de químicos.

Tivo que ser así – Características do ouro e a súa explotación: o ouro non é culpábel, somos os humanos.

Juan Luis Casas
Non sei cal foi a causa, se é que houbo unha soa, nin os razoamentos a que deu lugar, pero o certo é que hoxe en día, cando se escoita a palabra química soe ser con ton de desprezo ou reparo, para rebaixar unha valoración sobre algo que a priori causara unha positiva impresión. Esta mala prensa da palabra resulta sorprendente pois as reaccións químicas son o sustento da nosa existencia e do que nos rodea, máis aínda, e coido que non esaxero, explican o noso comportamento e o dos nosos devanceiros, a nosa historia, as nosas relacións e cultura dun xeito que tamén nos volve a sorprender cando reflexionamos sobre a cuestión.

Un bo exemplo podemos atopalo na historia da metalurxia do ouro, un elemento químico relativamente escaso, o 75 en orde de abundancia na cortiza terrestre dentro duns 90 que podemos atopar na natureza. Ímonos fixar na súa estrutura electrónica, un término tan químico como que é, o seu estudo, a forma como se distribúen e interaccionan os electróns, o obxecto dunha das ciencias fundamentais, por moito que se queira tallar en multitude de disciplinas, ó que se dedican os químicos.

Cada clase de átomo, cada elemento químico, ten a súa estrutura electrónica peculiar que lle confire o seu característico comportamento químico e tamén moitas propiedades físicas. De todas elas, ímonos fixar nunhas poucas determinadas polos 79 electróns dos átomos de ouro (Au).

A primeira, por máis evidente, é a súa reactividade, mellor dito a súa baixa reactividade, a súa nobreza, a pouca agresividade, que contrasta coa que historicamente exhibiron os homes por posuílo.

Por culpa desa nobreza, como non reacciona con case que nada, por iso recorreuse a il para usalo en próteses nun medio tan agresivo como o noso corpo comezando por unha parte tan “delicada” como a boca, na natureza aparece moi excepcionalmente formando compostos químicos co teluro. Principalmente, que non frecuentemente, se atopa de xeito máis ou menos puro, ofrecéndose directamente sen necesidade de deseñar elaborados procesos metalúrxicos para o seu beneficio.

Inicialmente en vetas, poderíamos dicir que finamente entreverao, incluídas en rochas con minerais de cuarzo ou piritas, como en A Toca, O Torubio, O Covallón, etc. Estamos a falar de xacementos primarios.
A meteorización e a erosión da rocha orixinal, que a fraccionan en partículas máis pequenas supón que ese ouro pode ser “liberado” cara as zonas de sedimentación e aquí entra a xogar un segundo factor determinado pola estrutura electrónica, a densidade. Estamos falando dun dos elementos máis densos, podemos visualizar ben a súa magnitude se pensamos que unha botella de dous litros, como as das bebidas chamadas refrescantes, chea de ouro, estaría roldando os 40Kg, un peso que moitos, dende logo eu si, xa terían problemas para levantar.

Esta elevadísima densidade favorece a sedimentación do ouro con preferencia ós outros compoñentes das rochas orixinais, reconcentrase nas zonas de depósito, e ademais nestes procesos purifícase, xa que os outros metais que o soen impurificar, cobre, prata, ou platino, este último máis denso e escaso, tamén son máis reactivos, polo que se poden ir transformando e separando neste proceso de liberación.

Esas zonas onde o longo de séculos, miles, millóns de anos o ouro foi depositando preferentemente constitúen os denominados xacementos secundarios como os de A Cubela, Margaride, Quiroga ou o meandro entre Espandariz e Nocedo.
Como nas nosas latitudes a auga, habitualmente líquida, é o principal axente de trasporte e segregación de materiais, resulta fácil ver que o ouro se siga transportando e sedimentando no leito dos río das bacías que conteñen material aurífero o que se aproveitou nos xacementos de batea.

A terceira e cuarta características definidas pola capa de electróns deste elemento son o seu escintilante brillo metálico e a súa orixinal cor amarela.

Se pensamos nunha sustancia brillante, amarela, que aparece e permanece tal e como a acabamos de describir na natureza e en lugares accesibles, non nos pode estrañar que pronto chamara a atención do home e xa fora utilizado hai 8.000 anos en Mesopotamia.
Nas nosas terras asociamos moito a histórica metalurxia deste metal con Roma. Naturalmente o ouro foi importante para os romanos e unha das principais razóns de que chegaran a establecer asentamentos nas ribeiras do río máis importante de Galiza, entrando polos límites do Bierzo ata o Atlántico, sería a constatación de que só con “rascar” a terra poderíase extraer o prezado metal. O Imperio romano foi asumindo prácticas e coñecementos doutras culturas, melloradas nalgúns casos, e contrastando innovacións noutros.

Mais en síntese eles imitaron todo o que puideron os procesos naturais, pero forzándoos e acelerándoos dentro dos límites que a propia natureza, a química, lles impuña en cada explotación.

Repito que a auga é o principal axente erosivo, transporte e segregación nas nosas latitudes. Pois, si se necesitaba auga en grandes cantidades para iniciar e acelerar a “erosión”, disgregación, dos xacementos, primarios e secundarios, habería que por a traballar a enxeñería romana e todas aquelas mans que foran necesarias, a recompensa superaría con creces a inversión, para levar a auga á mesma explotación mineira.
Se coñecían que o outro transportado dos xacementos primarios se acumulou naquelas zonas onde a forza da auga diminuía, moi evidente na cara cóncava dos meandros e cambios de dirección dos cursos de auga, como na Cubela ou Castro de Abaixo, e tamén nas augas encoradas, entón disporíanse secuencialmente, canles coa inclinación suficiente para que a forza da auga mobilizara o material disgregado, as veces tras forzar mecanicamente a redución do tamaño de partícula, alternando con estanques ou calquera outro dispositivo para reducir a velocidade da auga, reducir a súa capacidade de arrastre, e depositar e concentrar o rei dos metais.

Logo tamén se aproveitaría outra propiedade determinada pola estrutura electrónica para completar a separación e facilitar a xestión do propio metal, os seu punto de fusión relativamente baixo, 1064ºC, máis baixo que a maioría dos silicatos dos que o queremos separar, e non difícil de acadar.

O seu número de electróns tamén é axeitado para que se disolva ben en azougue (mercurio), método que é moi probable que a metalurxia romana chegara a pór en práctica, xa que obtiñan este outro curioso metal a partir da súa mena (mineraldo que se pode extraer o ouro); penoso e perigoso método de concentración do ouro que logo recuperarían por destilación do metal líquido. Este proceso chegou ata a actualidade con moi poucas variacións aínda que perdendo terreo fronte a outro método do que estamos a escoitando falar moito nos últimos meses, o que se pretende aplicar en Corcoesto, o tratamento do material aurífero en atmosfera oxidante con cianuro sódico, en cantidade algo maior que unhas pingas no café. Un método certamente máis doado, o do cianuro, de controlar que o do azougue pero ¿haberá capacidade para que ese control sexa eficaz?, ¿haberá suficiente vontade para facelo eficaz?. Iso sen contar co risco de mobilizar o arsénico que se atopa nas arsenopiritas. 
En definitiva, todos estes comentarios para volver ó principio. Temos asimilado que as febres do ouro, non só as dos últimos séculos marcaron relacións laborais, por identificalas dalgún xeito, sociais, de poder, económicas, ata a organización do territorio e os seus que se propagaron ó longo da historia ata os nosos días, e todo isto se explica pola estrutura electrónica do átomo de ouro…., e de que os homes somos como somos. O ouro só é culpable de ter 79 electróns e de comportarse como lle corresponde.

Poda tipo Amandi

Javier Vivirido Salgado 


Xa pasada a XXXIII Feira do viño de Amandi que homenaxea ós seus adegueiros, quería facer unha breve referencia ó traballo deses viticultores, e máis en concreto ós podadores destas terras do sur de Lugo. Xa falamos algo das variedades históricas cando tratamos sobre o libro Observaciones sobre El Cultivo de la Vid en Galicia do ilustre científico monfortino Antonio Casares, de 1842, e tamén sobre unha recopilación de historia da viticultura destes terruños porparte do historiador Germán Vázquez.
Toca agora toca falar de algo distintivo e chamativo, exclusivo dos traballadores das viñas de Sober respecto do resto do mundo, e digo ben… do mundo.

Falamos da poda que se fixo sempre na ribeira soberina e que segundo o mestre da EVEGA Francisco Rego denominan tipo “Amandi”.

Poda en Vaso
Poda “tipo Amandi”

 
A poda tipo “Amandi” é unha formación tradicional de orixe grega (típica de zonas cálidas e secas), cun esqueleto de “Vaso” tradicional, pero coa modificación de que nun dos seus brazos se deixa un cotón e unha vara atada a unha estaca. Este tipo de poda só se coñece nesta subzona, de aí o nome de poda tipo Amandi. 
Búscabase un baixo custe de implantación, garantindo boa calidade. Coa introducción desta vara incrementábanse os kilos de uva por cepa, ou sexa os cartos para o viticultor (hai que pensar que en moitas casas da ribeira era a única fonte de ingresos). Desta forma, optimizábase a distribución dos acios, cun mellor aproveitamento da radiación solar e un incremento da aireación interior da cepa.
 

Este tipo de poda tradicional, coa introducción das novas técnicas vitícolas (formación en espaldeira, arameado dos liños…), está case a extinguirse na búsqueda dun mellor rendemento na producción e na calidade.
 
Tamén quería falar neste artigo doutra peculiaridade que se produce en Sober e que eu descoñecía. Hai algúns anos lembro que un veciño de Millán, un dese homes renacentistas e autodidactas (rosqueiro, carpinteiro, canteiro, alfareiro, e un longo etc) me preguntou onde poñía eu o cotón, se por riba ou por baixo da vara. 
 
Eu non entendín a pregunta xa que, na Universidade, os que en teoría saben desto, me explicaron que a vide é unha liana que sofre acrotonía (o vigor sempre vai ás puntas).

 
Efecto da acrotonía: o vigor vai ás puntas da vara.

Efecto do arqueado da vara: o vigor concéntrase na base.

Polo tanto, o cotón tense que deixar retrasado respecto da vara, así controlamos o alongamento da cepa e prolongamos a vida da planta. Ademais, para retraer a forza da cepa hai que arquear a vara para dificultar o paso da savia, incrementando o vigor dos ollos que están máis preto da base.

Este cotón preto da base servirá de reemplazo para o ano seguinte, ou sexa, impedirá que a cepa se nos “escape”. A este tipo de poda chamase tipo “guyot”.
Cotón para remprazo na poda tipo “guyot”.
 
En Sober, (e digo Sober porque as fotos son da ribeira de Rosende) faise ó revés do sistema guyot: aquí o cotón déixano por enriba da vara, e non por debaixo.
O viticultor de Millán contoume unha historia curiosa. Nun curso destes que organiza Medio Rural, trouxeron un técnico da zona de Portomarín que lles explicou o mesmo que ensinaran a min no tempo de estudiante: que para reducir o vigor e controlar a cepa, o cotón ten que estar antes que a vara. Os alumnos replicaron e refutaron esta teoría que vén nos libros escritos por eminentes catedráticos franceses. Estas diferencias tiñan fácil resolución… había clases prácticas.
Poda tipo “guyot”

Poda “tipo Amandi”

Fixeron as dúas formas de poda, en “Guyot” e en “Amandi”, e, pasados os meses, este técnico comprobou que as cepas máis equilibradas e con mellor distribución da producción dábanse coa poda tipo Amandi. Unha vez máis a sabedoría popular venceu á teoría.

Dende aquelas, este técnico nos seguintes cursos recoméndalles ós alumnos que podasen como fan estes “asilvestrados” de Sober.
Poda “tipo Amandi”
Poda “tipo Amandi”

Esperando que practiquedes para o ano que vén (os lacazáns aínda están a tempo), e recomendando que lle fagades caso a eses ribeiraos fachendosos que tanto presumen saber desto. Pero, se aínda dubidades, comparade e comprade a que máis vos guste.


Eu, sinceiramente, creo que o “truco” está en retorcer ben a vara e que agromen con vigor os ollos máis próximos á base. É que… non son ribeirao (son da parroquia de S. Martiño de Anllo).

Seica hai outros tolos por Tuiriz que tamén podan raro: podan tipo bimbieira deixando unha vara. Pero esto será outra historia. 
 

Deíxovos que, como di o meu pai, hai que ir coller as “pugas” para enxertar. Agora toca.

O cruceiro da Pena de Proendos, por Xosé Lois García.

Coas miñas andanzas polas terras de Sober un nunca chega a facerlles unha verdadeira descuberta, por tanta oferta natural, histórica, arqueolóxica e artística que atesoura este espazo. Aínda que sempre me auxilia un bo e grato amigo, Alfonso Campos, que me leva ás emerxencias mais autorizadas desta terra do sur da provincia de Lugo. 
Hai poucas semanas que indo pola estrada de Sober a Gundivós, mesmo na entrada do lugar da Pena, da parroquia de Proendos, o Alfonso descubriume un modelo de cruceiro nunca por meus ollos visto, que congratulou a meu espírito panteísta. Unha nova expresión que marca un antes e un despois a partir do formato deste cruceiro, no que se configuran varios símbolos, sintetizados en preámbulos tradicionais que se concretan dentro dun marco vangardista de enorme interese creativo.
 

 Un cruceiro que rompe cos formatos e coas ornamentacións, incluso transgrede, os típicos de cruz latina, con Cristo crucificado e a Piedade, tan repetitivos no tópico e nas compoñendas que exceden ao texto evanxélico. Cruceiros, iso si, necesarios na relixiosidade e no imaxinario labrego e nos lúcidos albores da arte inmorredoira da nosa Galiza rural.

Este cruceiro da Pena de Proendos, cuxo artífice é o escultor de Amarante, (Antas de Ulla), David Soengas que perfilou, co asesoramento desmiudado –coido eu- de Alfonso Campos, no que respecta á escolla simbólica. Unha estrutura que se ergueu en febreiro de 2011, nun pequeno e cadencioso penacho ou pedrouzo -como dicimos os de Chantada- nun ergueito fuste que, felizmente, non se parece aos tradicionais. Semella a un menhir: esa pedra fita neolítica –na que en Sober debeu haber moitas-, transmisora de rezos e pensamentos que os humildes e contritos devotos dedicaban a un ser superior. Ese ático fuste tamén nos serve para significar a pedra fálica antiga, onde se proclamaba devoción ao poder de procreación de tódalas criaturas.
Na cimeira do fuste a cruz. Pero qué Cruz? Dirán os que estrañan os brazos de cruz latina co Crucificado, etc. Velaquí o encanto do cruceiro da Pena nese formato de cruz que se condensa dentro dun cuadrilóbulo, que non hai que confundir co cuadrifolio. O cuadrilóbulo, tan promocionado na arte románica e gótica, sustenta, nesta encrucillada de camiños de Proendos, algo moi interesante que ven a sintonizar e recuperar vencellos expresivos coa arte sacra medieval, tan estendida polas terras de Sober. Tamén na arte da ourivería, utilizouse o cuadrilóbulo en varios utensilios litúrxicos e en cada un dos seus círculos introducíanse os catro elementos do tetramorfos, símbolo dos catro evanxeos, como se mostra no atril do altar da igrexa de Merlán (Chantada).

Neste cruceiro, enormemente sintético, esclarécense novidades do pasado simbólico, devocional e litúrxico, indo alén da perenne crucifixión de Xesús. Así que no centro desta cruz cuadrilobulada, atopamos o formato de crismón simplificado en cruz de garfo, que en parte veu a substituír o crismón ou lábaro de Constantino, na que se mantén o signo gráfico das iniciais gregas do nome de Cristo, o “X” e o “P”, coñecido como Signum Dei. O crismón que aquí se presenta é mais antigo que a propia cruz, mais este cruceiro está en sintonía coa cruz grega. Digamos que a escolla simbólica que fixo Alfonso e David, para este contexto cruciforme, lévanos ao Pedum Lituus, ou bastón augural que aparece nos xeróglifos exipcios, e que ven a significar lei, estatuto, costume. Este Pedum (cetro) faraónico foi elevado e sacralizado por xudeus e cristiáns como símbolo de poder que se expresa na iconografía e na liturxia.


Debaixo das aspas horizontais, están representadas as dúas letras do abecedario grego, Alfa e Omega, principio e fin do universo. Símbolo da totalidade do poder de Deus e que conforma o monograma de Cristo. Símbolos que tanto agradaban a Teilhard de Chardin, cuxos significados utilizou para mostrar a súa teoría da evolución.

 

Esta descrición escultórica, está perfectamente orientada cara occidente, quen a observe está posicionado cara oriente, lugar de luz e da Xerusalén prometida e celestial. Ás súas costas fica o lugar tenebroso e diabólico, por onde se pon o sol, occidente.
 

A outra inscrición, do lado inverso, observámola desde oriente e atopamos unha roseta de seis estelas, símbolo do equilibrio e da equidade solar. As rosetas xa figuraban na antigüidade nos frisos escultóricos caldeos, mesopotámicos, exipcios e hebreos, até chegar a decorar os templos romanos, e o cristianismo o adaptou como prototipo do poder da luz que emana do poder de Deus. Tamén é un prototipo da configuración de Cristo, como luz universal: “Eu son a luz do mundo”, dixo. Este símbolo solar tivo e ten enormes representacións en tódalas culturas. Non é raro observalo en esculturas castrexas, nos capiteis e tímpanos románicos e góticos, como acontece en diversas expresión do noso románico. Nas igrexas de Pombeiro e Santo Estevo de Ribas de Miño, aparecen estas rosetas de forma helicoidal, en movemento.
Confírmase que no espazo de Proendos e doutras xeografías soberinas, houbo achádegos arqueolóxicos importantes e ben coñecidos, que os que proxectaron os símbolos deste cruceiro da Pena quixeron deixar constancia dos mesmos, do valor da súa universalidade e da súa sacralización.

 

Estamos ante un monumento interesante; dun novo perfil de cruceiro que sintoniza coa tradición mais singular do cristianismo, que en seus símbolos unifícanse culturas e credos, por enriba de calquera ortodoxia. O cruceiro da Pena de Proendos ten un enorme valor creativo, sobre todo, no que respecta ao monumento escultórico e simbólico.
 

Este cruceiro, na súa posición, precisa de reflexar o seu protagonismo que agora lle rouba ese poste do tendido eléctrico e os contedores de lixo. Todos estes arteluxos son necesarios pero esta obra de arte precisa de ter seu espazo natural ben matizado e individualizado para que sexa ela quen dialogue con quen a observa e para que se enmarque nas gratas paisaxes destes eidos de Proendos. 
Xosé Lois García en Galicia Digital.

Casares: descrición da viticultura da nosa ribeira no século XIX.

* Aportación de Javier Vivirido Salgado,  presidente da Asociación Cultural O Colado do Vento para a sección País Ribeirao, nas vésperas da XXXII Feira do Viño de Amandi, que se celebrará en Sober o 31 de marzo e o 1 de abril deste 2012. 
Coa escusa da proximidade da Feira do Viño de Amandi tocaba, por parte da nosa asociación, falar do viño e da súa historia, especialmente na Ribeira Sacra.
Buscando bibliografía para realizar o traballo que lle foi encargado á nosa asociación por parte do Ministerio de Cultura para o proxecto “El cultivo Tradicional del Viñedo y sus Paisajes Culturales en la Ribeira Sacra”, atopeime co libro Observaciones sobre el Cultivo dela Vid en Galicia,  realizado polo químico e investigador monfortino Antonio Casares Rodríguez. Quizáis sexa o libro-temático máis vello no que se describen as variedades viníferas auctóctonas de Galicia. Data de 1843 e, como digo, nel descríbense os viños e as variedades típicas de Galicia, a importancia do terruño ou da orientación -pendente do terreo- na produción vitícola. Por outro lado, en relación con Sober, crese que as súas orixes familiares proveñen da parroquia de Millán, onde algúns veciños aínda conservan os seus apelidos. Polo tanto, falar deste científico ilustre, con rúa propia en Monforte, é obrigatorio para a nosa asociación.
O Doutor Casares é conocido como o “pai da Química galega”. Foi un dos creadores da análise química en España, elaborou os primeiros anestésicos utilizados en operacións quirúrxicas en Galicia, analizou as augas medicinais galegas, foi a primeira persoa en obter luz eléctrica mediante arco voltaico en España, ademais de realizar outros estudos como o de viticultura, que abaixo analizaremos. Por todo esto, a Real Academia Galega de Ciencias (RAGC) homenaxeará ao cientifico monfortino no Día do Cientifico Galego, con motivo dos 200 anos do seu nacemento, o vindeiro 24 de abril.
No libro Observaciones sobre el Cultivo de la Vid en Galicia analiza os chans, compara os viños e describe as variedades de vide que atopa. 
Analiza os diferentes chans de Galicia, onde destaca a gran cantidade de sales solubles, especialmente de hidroclorato de potasa, existentes en terreos do Ribeiro e Amandi.
Das variedades brancas fálanos do Comprao, que seguramente se refire ao Godello: “uvas medianas, redondas, verdosas-amarillo, rojizas las espuestas al sol, carnosas, con estilete i anillo redondo: sabor dulce. Se cultiva en la ribera de Amandi i se destina para el vino tostado”.
Outras variedades que describe pero non especifica se as había en Amandi son Verdello, Verdejo, Treijadura, Terrantés, Albariño, Oubiña.
Godello.
Con respecto ás variedades tintas describe o Alvarello: “Este vidueño es el más abundante de Galicia, i el que puebla casi todas las viñas del Rivero, Amandi, Lemos, Quiroga Valdeorras i valle de Monterrei. No es mui esquilmeño, pero si de larga vida, i su fruto bien sazonado produce un vino fuerte i de aguante, tarda bastante en madurar, por cuya razón no conviene sino para los sitios cálidos”. O Alvarello ou “de uvas alvarellas”, seguramente era a variedade máis abundante na nosa ribeira aló polo século XIX, antes da chegada da filoxera (dende os anos 70 do século XIX). Aínda hoxe os viticultores lle chaman “Cepa Vella”.
Alvarello.
Casares describe a Castellana, o Mouratón, utlizada “para dar mas color al vino producido por los otros vidueños”, Brencellao, Caíño Arnoés, Caíño Rubio, Carnaz, Nobal, Tinta Femia, Espadeyro, Pica el Polo….
Como sospeitabamos, consumíase preferentemente viño tinto e os compradores preferían os cargados de color. Para aumentar a coloración engadíaselle moras, baias de sanguiño, etc.
En canto ao cultivo da vide “en las inclinadas riberas del Sil i Miño plantas las cepas sin orden alguno, i mal pudiera  haberlo en un terreno erizado de peñascos, cubiertos conuna poca tierra, donde se arraiga la vid: i si el terreno es igual, pero mui inclinado, para evitar que las aguas llovedizas arrastren toda la tierra i descarnen las raices de la cepa, colocan delante de cada hilera de éstas una pared; de manera que á cierta distancia un terreno así cultivado parece dispuesto en escalones para subir en altura.”
Para Casares, a variedade máis adecuada para o clima e terreo galego é o Alvarello, aínda que opina, igual que o experto agrónomo romano Columela, que se cultiven “diferentes variedades; por que como su resistencia á las heladas, nieblas i calores es diferente; como brotan i florencen en diversas épocas, si casualmente falta un año la cosecha en unas, abundará en las otras, i no se verá el propietario privado del fruto que anhela. Pero por la misma razón no deben plantarse mezcladas confusamente, i si cada casta con separación, para hacer la vendimia cuando la uva esté sazonada, lo que no se consigue á un mismo tiempo en todas las variedades”.
Como podemos ver, era un cientifico con visión de futuro, xa que os problemas do século XIX son válidos para o XXI.
Por certo, Casares non fala para nada da Mencía, xa que esta non é unha variedade autóctona, senón que seguramente a súa orixe está en Castilla, posiblemente en Palencia. Esta variedade está extendida dende Aragón a Portugal, onde lle chaman Jaén. A Mencía chegou a Galicia posiblemente despois da filoxera, a comezos do século XX. Adáptouse tan ben a ribeira do Sil que podemos dicir con tranquilidade que é das nosas.