Aitor Freán presentou o traballo “Os Ibios de Sober” conmemorando o Día do Patrimonio 2017

traballo os ibios

coloquio ibios alcalde

óscar colado

aitor os ibios

coloquio xente pinol

Con motivo do Día do Patrimonio Mundial (16 de novembro), O Colado do Vento e o Grupo O Trícole sumámonos ás entidades da Rede do Patrimonio Cultural – na que estamos integrados – que celebramos esta efeméride.

Así, o 17 de novembro, en Sober, Aitor Freán Campo, de AGANTRO, presentou o seu traballo <Os Ibios de Sober. Confluencias simbólicas nun antigo asentamento da Ribeira Sacra>, unha análise da figura concreta dos “Ibios” dende unha perspectiva histórica e simbólica, enmarcada dentro do imaxinario dos “mouros”.

Aitor Freán non pretendeu dar unha interpretación da orixe da lenda, pois esa é patrimonio das xentes de Pinol que a conservaron até hoxe, senón que analizou os seus elementos, destacando a importancia das barcas fluviais de paso ou os elementos materiais que dan orixe á lenda, sen que importe de qué época son estes; o que importa é que hai un “elemento incomprensible e alleo ao que o campesiñado trata de dar resposta”.

Nun animado coloquio, no que participou veciñanza da parroquia de Pinol, Aitor Freán reivindicou o estudo do patrimonio inmaterial e anotamos novas reviravoltas lendarias da historia do Souto de Chanteiro, como sinalou o Toño: seica serían “as casas de citas” dos romanos e foi abandonada por “unha praga de formigas”.

Crónica (subxectiva) do encontro con Xurxo Ayán sobre a Ribeira Sacra: un problema non só de relato

conferencia

* Crónica de Paula Vázquez Verao.

O venres, 27 de febreiro, no Centro do Viño da Ribeira Sacra, edificio do antigo Concello de Monforte, Xurxo Ayán, “neto de indíxenas” pronunciou a exposición titulada “Ribeira Sacra: unha paisaxe heroica, un patrimonio da(s) comunidade(s)”. A solemnidade do formato non foi obstáculo para abrir un debate irreverente, polémico e que buscou ir ás raiceiras da situación de decadencia socioeconómica das terras lemavas.

Cun auditorio desbordado pola asistencia quedou claro o interese social da temática: a poboación das comarcas da denominada Ribeira Sacra quere ser parte da decisión sobre a súa candidatura a Patrimonio da Humanidade, o que significa que quere decidir que tipo de sociedade quere ser.

Dende O Colado do Vento, precisamente, impulsouse este debate público por considerar que é necesario dotarse de espazos de intercambio real de ideas por parte da cidadanía, pois, de non existir dinámica social de debate e participación sobre o modelo de sociedade que queremos, o modelo será imposto, irremediablemente.

A asociación convidou a Ayán por coincidir no desacordo co modelo de xestión do Patrimonio, afastado da implicación das comunidades locais, na crítica do relato hexemónico – institucional e turístico – sobre este territorio e na vontade de exercer de cidadanía consciente.

O caso da candidatura da Ribeira Sacra a Patrimonio da Humanidade é un exemplo de proxecto impulsado dende as institucións (as Deputacións de Ourense e Lugo) que non contou coa poboación máis que para rular un autobús recollendo sinaturas polas vilas, descoñecendo a xente deste territorio tanto o documento técnico da candidatura que está a elaborar a USC coma as implicacións da declaración Patrimonio da Humanidade.

panel

Analizou Ayán que existe neste territorio de Lemos “unha estratexia de resistencia indíxena”, que se expresa no mantemento de costumes e do hábitat disperso que se resiste a amoldarse ás uniformidades dos estados contemporáneos. Coa Ribeira Sacra pode suceder – ou sucede xa – o que Xurxo Ayán comentou sobre Ancares: unha construción artificial coa que as diversas comunidades de tan extenso e diverso territorio non se identifican.

E é que as paisaxes, como construción ideolóxica e política, non son obxectivas, constrúense cun determinado relato. Así, a da Ribeira Sacra adórnase dun misticismo decimonónico, “plagada de Panoramix e meigas”. Trátase dun relato inzado de invencións e incorreccións que se introduce nas páxinas e publicacións institucionais, sen ter en conta os avances na investigación histórica. Por exemplo, non tiveron incidencia no relato hexemónico da “Ribeira Sacra” os temas e conclusións do congreso Home (sic: nótese a ausencia reiterada da muller no relato histórico), auga e paisaxe na Ribeira Sacra (resumo aquí), organizado polas propias administracións que logo editan os folletos informativos.

Un territorio con abondo historia como para non termos que inventar, moito menos financiar esas invencións e despropósitos históricos con cartos públicos. Exemplos como o “castro celta dos Brigantes” sinalizado en Santo Estevo e que resulta ser unhas ruínas dun forno é o paradigma do despilfarro e a ignorancia. No entanto, non houbo financiación para continuar a excavar os interesantes castros de San Vicente (Monforte), dos Penedos do Castro (Luíntra) ou da Xabrega (Sober), permitiuse unha “rehabilitación” (entre aspas) desastrosa do mosteiro de San Vicente e do pazo condal (Monforte), cae a cachos San Paio da Abeleda (Castro Caldelas) ou o edificio anexo a San Paio de Diomondi (O Saviñao) leva esborrallado anos.

Sinaléctica do falso castro de Santo Estevo. Foto: Xurxo Ayán.
Sinaléctica do falso castro de Santo Estevo. Foto: Xurxo Ayán.
San Paio de Abeleda
San Paio da Abeleda sen tellado.

O relato histórico é unha construción política e, neste caso, o que domina actualmente na RS responde a un modelo de desenvolvemento turístico que non ten en conta ás persoas que habitan e traballan o espazo. Priorízase a romanidade case como mito fundacional, coa teima do viño de Amandi en Roma, unha historia que parte dunha confusión histórica, mentras non se introduce globalmente no relato a explotación industrial romana do Courel e Quiroga (por certo, como sinalou Xurxo Ayán, a mina de Os Medos, cun sistema de produción aurífera único en Europa, foi destruída por un campo de fútbol e… por unha fábrica de biquinis que nunca funcionou). E, ao tempo que este patrimonio romano se destrúe (numerosas villae e castros) fináncianse reconstruccións de calzadas romanas con fondos europeos.

E non só: véndese a estética románica sen preocuparse pola conservación das igrexas e ocultando que a maioría dos templos son recreacións posteriores ou/e pastiches de moitas épocas; fálase de bruxas e de Xúpiter fendendo o canón do Sil mentras se deixan perder as lendas e relatos das comunidades que traballaron as ribeiras e que poden nomear cada recuncho das súas abas, cotarros e colados; preséntase a paisaxe como “virxe” e “sublime” sen resaltar que estamos ante unha paisaxe eminentemente “antropizada”, coma toda a galega, e ocultando o relato da “colonización franquista”, presente nos encoros – construídos con man de obra exclavizada, presos políticos – ou nas obras de regadío da comarca de Lemos, “inspiradas nun modelo da Italia mussoliniana”. Modelo este, por certo, que resultou un fracaso, como se comproba nos índices de emigración das comarcas da Ribeira Sacra ao longo do século XX. Así, esquécese este patrimonio industrial (o poboado da Chaira, todo o relacionado co ferrocarril…) – con excepcións coma a Fábrica de Luz de Parada de Sil -, apoiándose no cal “se pode explicar a historia galega do século XX”. De todo isto nos falou Xurxo Ayán.

atan
Atán, igrexa “pastiche” de distintas épocas.
page6-img6
Inauguración dunha calzada a modo romano na Adega Regina Viarum. Foto: A Cantina.

Deste relato tópico e promocionado polas institucións quedan ocultas as mulleres, a xente humilde, a loita de poder, as inxustizas… Por exemplo, a presentación idílica dos socalcos (ou muras, ou pataos…) esquece que estamos ante unha gran obra de explotación feudal do territorio. Así, cre Ayán que seguimos “nun modelo turístico nacido nos anos 60, do Spain is different, folcklorizante”, continuado na “reconversión rural” do fraguismo e no modelo de turismo rural financiado con fondos FEDER, o modelo dos iates e de “Galicia como embarcación de recreo”, que se reflexa, a xuízo de Ayán, no feito de que a oferta turística da zona se centrara nos catamaráns. Catamaráns onde se lles explicou aos visitantes que podían ver a silueta dun indio americano nunha pedra sen explicarlles o que son os inchadoiros ou sinalarlles os puntos romanos de control dos pasos do río, só por poñer dous exemplos.

p1110777
O catamarán pasando por Chanteiro.
De cara á candidatura da Ribeira Sacra a Patrimonio da Humanidade, Ayán amosouse crítico polo feito de que as mesmas institucións e políticos que están promovendo a candidatura sexan as mesmas que destruíron patrimonio e permitiron o desbaldimento de cartos públicos. Ademais, cre que a UNESCO non vai aceptar a candidatura na medida en que persiste o descoido do patrimonio, a deliberada ocultación da lingua propia das comunidades da zona – o galego -, a falta de recoñecemento da parroquia, unidade social básica, o proxecto de autovía A-76, e o desinterese porque a poboación da zona se implique no deseño das estratexias territoriais e culturais.
Neste sentido, Xurxo Ayán identifica a construción do concepto Ribeira Sacra (denominación xurdida coa propia DO vitícola) “nun contexto político no que se deseñaron estratexias destinadas a captar fondos europeos”, os fondos estruturais da UE usados en proxectos fallidos e política errática en moitos casos.
1800397_10152260007567806_667570973_n
1544561_10152330653512806_180601047_n
En contraposición, Ayán propón un “patrimonio das comunidades”, unha sociedade que participe nas decisións, o apoio á investigación en I+D+i ou o control do patrimonio baixo xestión pública e participación cívica.
En resumo: é necesario que o patrimonio se poña ao servizo das nosas comunidades, das persoas “indíxenas”, e que o relato sobre o que somos inclúa ás xentes que habitaron e habitamos este territorio. Citando a Ayán, é preciso que “as xentes do lugar non queden fóra do discurso nin da toma de decisións” e que se comprenda que a sociedade da zona hoxe, século XXI, é “multiétnica” e complexa.
Fronte a esta realidade rocambolesca, penso que dende O Colado do Vento debemos continuar co debate porque o que sucedeu en Monforte o pasado venres 27, que poucas veces tiña acontecido, unha confrontación pública crítica sobre o tipo de sociedade que queremos ser, é unha das claves de que as xentes das terras lemavas poidamos continuar a vivir nestas con dignidade.
* Crónica de Paula Vázquez Verao. As opinións verquidas neste artigo non teñen porque coincidir coas do Colado do Vento. As fotos, se non se indica a fonte, son da autora.
Para saber máis pódese consultar o artigo de Xurxo Ayán na publicación El pasado en su lugar, que se pode consultar aquí.

 

p1080953
Sinaléctica popular en Pantón

Ruta da Feira de Parada

p1150877

* A ruta, en wikiloc, aquí.

Entraremos e saíremos da ruta homologada PR-G98 de Parada de Sil, sempre coa intención de facer o camiño máis curto á capitalidade (á feira). E pasaremos por sequeiros, revoltas e miradoiros, muíños, calzadas de pedra, alvarizas, regatos, pontes, soutos, carballeiras, adegas, mosteiros,…

Espazos os de Caldelas ben interesantes que contamos completar coa parte que discorra por Lemos, parroquias de Barantes e Santiorxo, con: castros, fontelas, restos arqueolóxicos, berces de poetas, lugares con arquitectura ben singular como a Somoza, muíños (os do regato de Paradela) viñas (da Airela, Leiredo, Os Groís, A Viña Vella, os Bacelos, Lobeiras), chabolas ou chozas de ribeira, vexetación mediterránea explicada polo miúdo.

p1150934

Pena con petróglifos no lugar de Liñar, Proendos (Sober)

petro 1

Alfonso Campos Pérez atopou no lugar de Liñar, no núcleo de Proendos, unha pena con coviñas e sucos.

A pena ten evidencias de ter sido cortada e atópase no entorno de outras dúas penas das que coñecemos a súa existencia, mais que actualmente non se localizaron.

Ademais, está no núcleo de Proendos, centro da parroquia con máis insculturas do Concello de Sober.

Ver situación aquí

Un bifaz en Lobios e unha lasca en Proendos? Novos achádegos paleolíticos en Sober

bifaz-1
Este ano 2015, atopáronse en Sober dous novos achádegos que, moi probablemente, pertencen ao Paleolítico: un bifaz e unha lasca, útiles de cuarcita.
Ambos obxectos estarían datados no Paleolítico Inferior, pertencendo ao conxunto de industrias achelenses do Pleistoceno Medio, ou Modo 2, (620.000 – 300.000 anos antes do presente), elaboradas polas comunidades de Homo Heidelberguensis.
bifaz2
O bifaz apareceu en novembro no Monte de Lobios, atopado por Paula Vázquez Verao nun camiño.
2016-12-16-23-19-43
A lasca foi atopada en Froxán, Proendos, polo Manolo do Cápito de Sante.
lasca-2
Estas pezas, que temos O Colado do Vento, poñémolas a disposición das persoas investigadoras para que as poidan estudar, pero lamentamos non poder doalas a un museo inexistente que debería haber en Monforte. Dende o ano 2006, o val de Lemos é un lugar privilexiado para o estudo sistemático do Paleolítico galego, mais non se conta cun espazo en Monforte onde poder amosar os múltiples achádegos nin explicar a súa interpretación.
bifaz4
* A nova no xornal La Voz de Galicia, con palabras de Arturo de Lombera: aquí.

O Amandi en Germán Vázquez

P1010528

Recopilado por Javier Vivirido.

Con motivo da celebración da XXX Feira do Viño de Amandi, a nosa Asociación quere facer unha pequena homenaxe ós colleiteros e adegueiros con esta somera recopilación de textos do libro Historia de Monforte y su tierra de Lemos (páx. 539, 812), escrito polo famoso historiador monfortino Germán Vázquez. Nel pode lerse que xa no ano 1579 os tintos de Amandi e da terra de Lemos eran xunto cos de Ourense e Ribadavia os mellor pagados e valorados de Galicia; que estaba prohibido por lei vender viño novo antes do 11 de novembro, ou a prohibición de mesturar este co vello. Destacar tamén que nunha súplica de 1795 están descritas as sorprendentes e repulsivas mesturas que engadían os adegueiros para conservar o viño. Curioso é tamén que estaba prohibido vendimar antes do 4 de outubro (San Francisco), para así crear eses viños exquisitos, fortes, e maduros, facilitando unha mellor conservación e mellor prezo.

“TASA DE BASTIMENTOS
… los precios de los articulos de primera necesidad, indúcenos a recoger aquí los vigentes en Santiago en el año 1579…
Vino: … Y el vino tinto de Orense y Rivadavia a 16 maravedises el azumbre: el vino blanco de las Mariñas a 12 y el tinto a 14. El tinto de Salnés y Rivadulla a 8 maravedises y el de la tierra de Lemos y Amandi a 14.”

Nuestra comarca seguía la centenaria producción de sus famosos mostos de Amandi, Esperón, Vilachá y Espasantes, de Balboa y Montepando. Eran muy estimados, como al presente, de modo especial los de Amandi, así como sus aguardientes.
Al comenzar las labores de la vendimia, prohibiase la venta de vino nuevo antes del 11 de noviembre (San Martín) y su mezcla con el viejo. La desobediencia suponía la pérdida del producto, el pago de una fuerte multa y unos días de cárcel.

San Martiño (3)
A 9 de septiembre de 1795 se dictaba un real acuerdo relacionado con las vendimias, pues venía observándose que “los dueños de viñas vendimian antes de que esté maduro el fruto, prefiriendo sus mal entendidos intereses a la salud pública…”. Se disponía el reconocimiento previo, por peritos nombrados por la Justicia, del estado de madurez de la uva, para evitar la obtención de vinos agrios y picantes, desapacibles al paladar “y que no pueden durar ni aun medio año sin sostenerlos con composiciones nocivas, como son sangre de buey o carnero, raices de helechos, gatos o perros, azufres y otras artes de que usan ocultamente”.
En la misma disposición se encomia la conducta de los que dejando madurar el fruto “hacen unos vinos esquisitos, espirituosos y de buena boca, los conservan mucho tiempo y los venden a mayor precio…”. Se prohibia, bajo multa, que por ningún motivo se permitiera en Galicia la iniciación de faenas de la vendimia “hasta después de San Francisco (4 octubre)”.

Un autor anónimo, que escribia después de 1718, dice en relación con nuestra producción agropecuaria: “Abunda de vino, que es el mayor del valle, y su regular cosecha excede de ducientos cañados, y en parajes como en Amandi y otros es de tan noble calidad que se extrahe considerable porción para Inglaterra; y de este valle se surte Sarria, Lugo, Mondoñedo y otras montañas…”.