Aitor Freán presentou o traballo “Os Ibios de Sober” conmemorando o Día do Patrimonio 2017

traballo os ibios

coloquio ibios alcalde

óscar colado

aitor os ibios

coloquio xente pinol

Con motivo do Día do Patrimonio Mundial (16 de novembro), O Colado do Vento e o Grupo O Trícole sumámonos ás entidades da Rede do Patrimonio Cultural – na que estamos integrados – que celebramos esta efeméride.

Así, o 17 de novembro, en Sober, Aitor Freán Campo, de AGANTRO, presentou o seu traballo <Os Ibios de Sober. Confluencias simbólicas nun antigo asentamento da Ribeira Sacra>, unha análise da figura concreta dos “Ibios” dende unha perspectiva histórica e simbólica, enmarcada dentro do imaxinario dos “mouros”.

Aitor Freán non pretendeu dar unha interpretación da orixe da lenda, pois esa é patrimonio das xentes de Pinol que a conservaron até hoxe, senón que analizou os seus elementos, destacando a importancia das barcas fluviais de paso ou os elementos materiais que dan orixe á lenda, sen que importe de qué época son estes; o que importa é que hai un “elemento incomprensible e alleo ao que o campesiñado trata de dar resposta”.

Nun animado coloquio, no que participou veciñanza da parroquia de Pinol, Aitor Freán reivindicou o estudo do patrimonio inmaterial e anotamos novas reviravoltas lendarias da historia do Souto de Chanteiro, como sinalou o Toño: seica serían “as casas de citas” dos romanos e foi abandonada por “unha praga de formigas”.

Crónica (subxectiva) do encontro con Xurxo Ayán sobre a Ribeira Sacra: un problema non só de relato

conferencia

* Crónica de Paula Vázquez Verao.

O venres, 27 de febreiro, no Centro do Viño da Ribeira Sacra, edificio do antigo Concello de Monforte, Xurxo Ayán, “neto de indíxenas” pronunciou a exposición titulada “Ribeira Sacra: unha paisaxe heroica, un patrimonio da(s) comunidade(s)”. A solemnidade do formato non foi obstáculo para abrir un debate irreverente, polémico e que buscou ir ás raiceiras da situación de decadencia socioeconómica das terras lemavas.

Cun auditorio desbordado pola asistencia quedou claro o interese social da temática: a poboación das comarcas da denominada Ribeira Sacra quere ser parte da decisión sobre a súa candidatura a Patrimonio da Humanidade, o que significa que quere decidir que tipo de sociedade quere ser.

Dende O Colado do Vento, precisamente, impulsouse este debate público por considerar que é necesario dotarse de espazos de intercambio real de ideas por parte da cidadanía, pois, de non existir dinámica social de debate e participación sobre o modelo de sociedade que queremos, o modelo será imposto, irremediablemente.

A asociación convidou a Ayán por coincidir no desacordo co modelo de xestión do Patrimonio, afastado da implicación das comunidades locais, na crítica do relato hexemónico – institucional e turístico – sobre este territorio e na vontade de exercer de cidadanía consciente.

O caso da candidatura da Ribeira Sacra a Patrimonio da Humanidade é un exemplo de proxecto impulsado dende as institucións (as Deputacións de Ourense e Lugo) que non contou coa poboación máis que para rular un autobús recollendo sinaturas polas vilas, descoñecendo a xente deste territorio tanto o documento técnico da candidatura que está a elaborar a USC coma as implicacións da declaración Patrimonio da Humanidade.

panel

Analizou Ayán que existe neste territorio de Lemos “unha estratexia de resistencia indíxena”, que se expresa no mantemento de costumes e do hábitat disperso que se resiste a amoldarse ás uniformidades dos estados contemporáneos. Coa Ribeira Sacra pode suceder – ou sucede xa – o que Xurxo Ayán comentou sobre Ancares: unha construción artificial coa que as diversas comunidades de tan extenso e diverso territorio non se identifican.

E é que as paisaxes, como construción ideolóxica e política, non son obxectivas, constrúense cun determinado relato. Así, a da Ribeira Sacra adórnase dun misticismo decimonónico, “plagada de Panoramix e meigas”. Trátase dun relato inzado de invencións e incorreccións que se introduce nas páxinas e publicacións institucionais, sen ter en conta os avances na investigación histórica. Por exemplo, non tiveron incidencia no relato hexemónico da “Ribeira Sacra” os temas e conclusións do congreso Home (sic: nótese a ausencia reiterada da muller no relato histórico), auga e paisaxe na Ribeira Sacra (resumo aquí), organizado polas propias administracións que logo editan os folletos informativos.

Un territorio con abondo historia como para non termos que inventar, moito menos financiar esas invencións e despropósitos históricos con cartos públicos. Exemplos como o “castro celta dos Brigantes” sinalizado en Santo Estevo e que resulta ser unhas ruínas dun forno é o paradigma do despilfarro e a ignorancia. No entanto, non houbo financiación para continuar a excavar os interesantes castros de San Vicente (Monforte), dos Penedos do Castro (Luíntra) ou da Xabrega (Sober), permitiuse unha “rehabilitación” (entre aspas) desastrosa do mosteiro de San Vicente e do pazo condal (Monforte), cae a cachos San Paio da Abeleda (Castro Caldelas) ou o edificio anexo a San Paio de Diomondi (O Saviñao) leva esborrallado anos.

Sinaléctica do falso castro de Santo Estevo. Foto: Xurxo Ayán.
Sinaléctica do falso castro de Santo Estevo. Foto: Xurxo Ayán.
San Paio de Abeleda
San Paio da Abeleda sen tellado.

O relato histórico é unha construción política e, neste caso, o que domina actualmente na RS responde a un modelo de desenvolvemento turístico que non ten en conta ás persoas que habitan e traballan o espazo. Priorízase a romanidade case como mito fundacional, coa teima do viño de Amandi en Roma, unha historia que parte dunha confusión histórica, mentras non se introduce globalmente no relato a explotación industrial romana do Courel e Quiroga (por certo, como sinalou Xurxo Ayán, a mina de Os Medos, cun sistema de produción aurífera único en Europa, foi destruída por un campo de fútbol e… por unha fábrica de biquinis que nunca funcionou). E, ao tempo que este patrimonio romano se destrúe (numerosas villae e castros) fináncianse reconstruccións de calzadas romanas con fondos europeos.

E non só: véndese a estética románica sen preocuparse pola conservación das igrexas e ocultando que a maioría dos templos son recreacións posteriores ou/e pastiches de moitas épocas; fálase de bruxas e de Xúpiter fendendo o canón do Sil mentras se deixan perder as lendas e relatos das comunidades que traballaron as ribeiras e que poden nomear cada recuncho das súas abas, cotarros e colados; preséntase a paisaxe como “virxe” e “sublime” sen resaltar que estamos ante unha paisaxe eminentemente “antropizada”, coma toda a galega, e ocultando o relato da “colonización franquista”, presente nos encoros – construídos con man de obra exclavizada, presos políticos – ou nas obras de regadío da comarca de Lemos, “inspiradas nun modelo da Italia mussoliniana”. Modelo este, por certo, que resultou un fracaso, como se comproba nos índices de emigración das comarcas da Ribeira Sacra ao longo do século XX. Así, esquécese este patrimonio industrial (o poboado da Chaira, todo o relacionado co ferrocarril…) – con excepcións coma a Fábrica de Luz de Parada de Sil -, apoiándose no cal “se pode explicar a historia galega do século XX”. De todo isto nos falou Xurxo Ayán.

atan
Atán, igrexa “pastiche” de distintas épocas.
page6-img6
Inauguración dunha calzada a modo romano na Adega Regina Viarum. Foto: A Cantina.

Deste relato tópico e promocionado polas institucións quedan ocultas as mulleres, a xente humilde, a loita de poder, as inxustizas… Por exemplo, a presentación idílica dos socalcos (ou muras, ou pataos…) esquece que estamos ante unha gran obra de explotación feudal do territorio. Así, cre Ayán que seguimos “nun modelo turístico nacido nos anos 60, do Spain is different, folcklorizante”, continuado na “reconversión rural” do fraguismo e no modelo de turismo rural financiado con fondos FEDER, o modelo dos iates e de “Galicia como embarcación de recreo”, que se reflexa, a xuízo de Ayán, no feito de que a oferta turística da zona se centrara nos catamaráns. Catamaráns onde se lles explicou aos visitantes que podían ver a silueta dun indio americano nunha pedra sen explicarlles o que son os inchadoiros ou sinalarlles os puntos romanos de control dos pasos do río, só por poñer dous exemplos.

p1110777
O catamarán pasando por Chanteiro.
De cara á candidatura da Ribeira Sacra a Patrimonio da Humanidade, Ayán amosouse crítico polo feito de que as mesmas institucións e políticos que están promovendo a candidatura sexan as mesmas que destruíron patrimonio e permitiron o desbaldimento de cartos públicos. Ademais, cre que a UNESCO non vai aceptar a candidatura na medida en que persiste o descoido do patrimonio, a deliberada ocultación da lingua propia das comunidades da zona – o galego -, a falta de recoñecemento da parroquia, unidade social básica, o proxecto de autovía A-76, e o desinterese porque a poboación da zona se implique no deseño das estratexias territoriais e culturais.
Neste sentido, Xurxo Ayán identifica a construción do concepto Ribeira Sacra (denominación xurdida coa propia DO vitícola) “nun contexto político no que se deseñaron estratexias destinadas a captar fondos europeos”, os fondos estruturais da UE usados en proxectos fallidos e política errática en moitos casos.
1800397_10152260007567806_667570973_n
1544561_10152330653512806_180601047_n
En contraposición, Ayán propón un “patrimonio das comunidades”, unha sociedade que participe nas decisións, o apoio á investigación en I+D+i ou o control do patrimonio baixo xestión pública e participación cívica.
En resumo: é necesario que o patrimonio se poña ao servizo das nosas comunidades, das persoas “indíxenas”, e que o relato sobre o que somos inclúa ás xentes que habitaron e habitamos este territorio. Citando a Ayán, é preciso que “as xentes do lugar non queden fóra do discurso nin da toma de decisións” e que se comprenda que a sociedade da zona hoxe, século XXI, é “multiétnica” e complexa.
Fronte a esta realidade rocambolesca, penso que dende O Colado do Vento debemos continuar co debate porque o que sucedeu en Monforte o pasado venres 27, que poucas veces tiña acontecido, unha confrontación pública crítica sobre o tipo de sociedade que queremos ser, é unha das claves de que as xentes das terras lemavas poidamos continuar a vivir nestas con dignidade.
* Crónica de Paula Vázquez Verao. As opinións verquidas neste artigo non teñen porque coincidir coas do Colado do Vento. As fotos, se non se indica a fonte, son da autora.
Para saber máis pódese consultar o artigo de Xurxo Ayán na publicación El pasado en su lugar, que se pode consultar aquí.

 

p1080953
Sinaléctica popular en Pantón

O Amandi en Germán Vázquez

P1010528

Recopilado por Javier Vivirido.

Con motivo da celebración da XXX Feira do Viño de Amandi, a nosa Asociación quere facer unha pequena homenaxe ós colleiteros e adegueiros con esta somera recopilación de textos do libro Historia de Monforte y su tierra de Lemos (páx. 539, 812), escrito polo famoso historiador monfortino Germán Vázquez. Nel pode lerse que xa no ano 1579 os tintos de Amandi e da terra de Lemos eran xunto cos de Ourense e Ribadavia os mellor pagados e valorados de Galicia; que estaba prohibido por lei vender viño novo antes do 11 de novembro, ou a prohibición de mesturar este co vello. Destacar tamén que nunha súplica de 1795 están descritas as sorprendentes e repulsivas mesturas que engadían os adegueiros para conservar o viño. Curioso é tamén que estaba prohibido vendimar antes do 4 de outubro (San Francisco), para así crear eses viños exquisitos, fortes, e maduros, facilitando unha mellor conservación e mellor prezo.

“TASA DE BASTIMENTOS
… los precios de los articulos de primera necesidad, indúcenos a recoger aquí los vigentes en Santiago en el año 1579…
Vino: … Y el vino tinto de Orense y Rivadavia a 16 maravedises el azumbre: el vino blanco de las Mariñas a 12 y el tinto a 14. El tinto de Salnés y Rivadulla a 8 maravedises y el de la tierra de Lemos y Amandi a 14.”

Nuestra comarca seguía la centenaria producción de sus famosos mostos de Amandi, Esperón, Vilachá y Espasantes, de Balboa y Montepando. Eran muy estimados, como al presente, de modo especial los de Amandi, así como sus aguardientes.
Al comenzar las labores de la vendimia, prohibiase la venta de vino nuevo antes del 11 de noviembre (San Martín) y su mezcla con el viejo. La desobediencia suponía la pérdida del producto, el pago de una fuerte multa y unos días de cárcel.

San Martiño (3)
A 9 de septiembre de 1795 se dictaba un real acuerdo relacionado con las vendimias, pues venía observándose que “los dueños de viñas vendimian antes de que esté maduro el fruto, prefiriendo sus mal entendidos intereses a la salud pública…”. Se disponía el reconocimiento previo, por peritos nombrados por la Justicia, del estado de madurez de la uva, para evitar la obtención de vinos agrios y picantes, desapacibles al paladar “y que no pueden durar ni aun medio año sin sostenerlos con composiciones nocivas, como son sangre de buey o carnero, raices de helechos, gatos o perros, azufres y otras artes de que usan ocultamente”.
En la misma disposición se encomia la conducta de los que dejando madurar el fruto “hacen unos vinos esquisitos, espirituosos y de buena boca, los conservan mucho tiempo y los venden a mayor precio…”. Se prohibia, bajo multa, que por ningún motivo se permitiera en Galicia la iniciación de faenas de la vendimia “hasta después de San Francisco (4 octubre)”.

Un autor anónimo, que escribia después de 1718, dice en relación con nuestra producción agropecuaria: “Abunda de vino, que es el mayor del valle, y su regular cosecha excede de ducientos cañados, y en parajes como en Amandi y otros es de tan noble calidad que se extrahe considerable porción para Inglaterra; y de este valle se surte Sarria, Lugo, Mondoñedo y otras montañas…”.

Agricultura e calendario lunar

lua2

 

 

 

 

 

 

Texto de Javier Vivirido.

Fotos: Alfonso Campos.

Na agricultura dos nosos antergos a observación do Sol e a Lúa eran prácticas habituais. Xunto á experiencia son a orixe da tradición popular do uso do Calendario Luar na prantación, recolleita e control dos cultivos transmitida por xeracións de labregos que, nesta presunta modernización agroindustrial imposta por Europa, se está a perder.

Está demostrado pola “Lei de Gravitación Universal” que a Lúa exerce atracción sobre a Terra, e ésta sobre aquela. Comprobouse tamén que cando hai Lúa Chea a atracción entre as dúas é maior, provocando máis inestabilidade e axitación dos líquidos, como se pode observar nos movementos das mareas dos océanos.

O home deducíu empiricamente ó longo de séculos que nas fases Chea e Crecente os líquidos son atraídos por ela, provocando a súa subida. Cinguíndonos ó tema agrícola, supoñemos que a savia das prantas (que nun 98% é auga) tenderá tamén a subir ás puntas ou xemas do ápice, incrementando o crecemento e vigor das mesmas.

Na Chea e na Crecente a Lúa reflicte a luz do Sol sobre a Terra, chegando esta incluso a penetrar no terreo máis fácilmente que a solar, estimulando e potenciando a xerminación das sementes e o desenvolvemento das raíces.

Hai descridos que renegan da sabiduría popular, pero estatisticamente está demostrado que nas noites de Plenilunio se producen máis partos e máis hemorraxias intestinais e internas, seguramente debido ó aumento da presión pola atracción exercida polo noso satélite.

Tratando de recuperar este antigo aprendizaxe volve a estar en auxe a Agricultura Biodinámica, na que se recuperan estes calendarios luares que serviron e servirán de orientación nas diversas labouras do campo.
Agnósticos hainos pero, por se acaso, todos podan en Crecente ou Chea… Non vaia ser que teñan razón os labregos de antes!

P1000819

 

 

 

 

 

 

PRÁCTICAS AGRÍCOLAS SEGUNDO O CALENDARIO LUNAR

LÚA NOVA

É a fase máis negativa para o campo.

Só se recomenda quitar as malas herbas e retirar as follas secas ou partes mortas da pranta.

Se se sementa o millo na nova bota a cabucha perto do chan.

Se se sega a herba na Nova a herba funga.

Se se trasfega o viño sáelle a flor ó viño (Candida micoderma, Pichia sp).

Se cortas a leña na nova, as ramas da árbore agromarán hacia abaixo, e serán máis crebadizas.

No viñedo romperán as varas pola base (excoriose).

P1000605

LÚA CRECENTE E CHEA

En cambio, estas dúas fases son as máis favorables para os traballos do campo. A dinámica dos líquidos é máxima no 4º dia da fase chea.

Son as adecuadas para podar, xa que a pranta cicatriza mellor, recupérase antes e agromará con máis vigor.

No viñedo, botará máis rama, a cepa terá máis forza, e dará maior producción.

Tamen é unha fase adecuada para enxertar, regar, rozar fentos e toxos, abonar e cortar a leña.

P1000628

LÚA MINGUANTE

Nesta fase empeza a diminuír a dinámica dos fluidos, a savia empeza a descender, sendo o punto máis debil o 5º dia.

É a fase adecuada para facer podas que teñan como finalidade reducir o vigor, forza ou crecemento das vides. Débese podar en viñedos de terreos moi fértiles e fondos.

Débese transplantar e arrancar cebolas, zanahorias, porros…

Tamén é adecuada para quitarlle os grilos ás patacas.

Trasfegar o viño. Indispensable facelo en dia claro.

Non é mala lúa para plantar cebolas, leitugas, facer semilleiros.

Se se queren facer vigas de madeira para a construcción débese cortar a árbore nesta fase, xa que non se apolilla a madeira.

P1000820

A sobreira do Couso

Sobreira do Couso- Arroxo-Sober (5)

 

 

 

 

 

 

Texto e fotos de Alfonso Campos Pérez.

Hai moitos exemplares de sobreiras en Sober; algunhas delas de porte maxestuoso enseñoreándose nas ribeiras do Sil e do Cabe. Medran pola Barca de Santo Estevo, en Bolmente, ou, por irmos ao outro cabo, na Lampaza, por riba do Inchadoiro dos Mouros. Xunto coas enciñeiras e os érbedos, é unha árbore gostosa de cavorcos e pendentes. Neste país do viño, entre outros usos, arrincábase a súa pel para taparlle as cubas, cubetes, pipotes, garrafóns e botellas; tamén a algunha cabaza desas que se cocian co viño. Na cortiza facían a casiña as abellas, para enchela, previsoras elas, de mel, que logo pagan como tributo aos humanos, e, aínda, noutros tempos, ao oso, cando os potentes muros das albarizas non o resgardaban. A espilas viñeron os comerciantes de corcho, na súa maioría portugueses. A súa presenza magnífica traspasou idades gardando nos seus ocos centenarios secretos de tempos difíciles, cando os perdedores de todas as guerras andaban agochados: porque elas miran de lonxe e dende lonxe. É nese tépedo país de ríos fendendo o mundo, onde achan a súa patria natural. Por iso nos preocupamos cando a Sobreira do Couso en San Martiño de Arroxo, xusto onde a pendente cara a depresión de Lemos se fai máis pronunciada, corría perigo de desaparecer por mor dunha obra de extracción de terra que está vaciando o chan do que se nutre. No verao vímola sufrir, e con ela ao Diego de San Martiño, que a tén por amiga e veciña; as follas viráronlle de cor amarela e esmoreceron, como se as poderosas raiceiras que as alimentan quedaran danadas polas excavadoras. Máis iste inverno chuvioso volveulle dar o aspecto de moza rexoubeira que antes lle viamos.

Agardamos que iste fermoso exemplar, raro para o lugar onde se atopa, resista na súa, agora, illa de terra, axexando dende esa atalaia xemelga do Castro de Arroxo. A súa resistencia é a nosa.

Sobreira do Couso- Arroxo-Sober (8)

Río Sil: historia dun soño

río sil

* No ano (2011) en que se cumplen 20 anos de andaina do Deportivo Río Sil colgamos a historia dos dez primeiros anos do equipo (1991 – 2001), escrita polo socio do Colado do Vento e impulsor do Río Sil Ramón Sandoval, agardando que o cronista complete o relato coa historia da segunda década do Río Sil, ao que desexamos outras vinte primaveras máis, polo menos. Parabéns!

Do Texto: Ramón Sandoval *escrito no ano 2001

escolapios_96
No campo dos Escolapios, 1996.

Segundo os antigos gregos as cousas suceden para que despois, con maior ou menor fortuna, alguén as conte. Neste caso o cronista non é moi bo pero a historia vale a pena.

O Deportivo Río Sil é un equipo de fútbol de Sober fundado no ano 1991 e desde entón participa ininterrompidamente na competición da liga, Segunda Categoría Rexional, e na Copa Deputación de Lugo. Xogou 309 partidos oficiais dos cales gañou 123, empatou 77 e perdeu 109; ten 406 goles a favor e 434 en contra. 53 xogadores vestiron nalgún momento a camisola do equipo, deles Abel é o máximo goleador con 64 goles.

Destrás destas cifras (do ano 2001), impersoais e frías, atópase unha historia de esforzos, de traballos que ás veces non son agradecidos, de triunfos e fracasos, de superar atrancos económicos con imaxinación. Esa é a historia que eu quero contar.

A finais do ano 90 un grupo de xente tenta sacar adiante un proxecto: a creación dun equipo de fútbol. ¿Cales son as razóns que moven a estas persoas cando en Sober, pobo pequeno e de escasa poboación, xa había outro equipo no concello?

1994
Ano 1994.

O F. C. Sober levaba xa uns anos de traxectoria. Nacera como nacen todos os equipos, co obxectivo de dar saída as inquedanzas futbolísticas dos mozos da zona. Pero o ambiente andaba algo enrarecido. Polas razóns que foran – e que quizais, algún día, a directiva de entón deba explicar – os xogadores naturais de Sober estaban sendo relegados, esquecidos, todo o contrario dos foráneos (o F. C. Sober apuntábase daquela á moda dos “estranxeiros”, tan en boga hoxe en día) que non só non eran mellores cós da casa senón que algúns eran bastante peores. Esto foi xerando un malestar, un descontento. Os xogadores soberinos atopábanse cada vez máis afastados do equipo, tanto polo adestrador, o cal puidera ser normal, como pola directiva, o cal era totalmente incomprensible.

Un día, falando da súa situación pensaron que había que facer outro equipo que soamente se abastecera con xente de Sober, un equipo ao que lle importase máis o fomento do deporte e o apoio á canteira local cá os resultados ou a clasificación: “É UN SOÑO PERO, QUEN SABE…”

Así que empezaron a fermentar a idea. Pero había que involucrar a máis persoas. Entón, falaron co Miguel de Bulso. Eles quizais non o sabían, pero Miguel era o home adecuado para liderar ese proxecto: activo, decidido, emprendedor, coñecido en todas as partes, amante do risco e rápido de reflexos. E a Miguel a idea gustoulle. Seguro que dixo: “¿Que hai que facer un equipo? ¡Pois faise e xa está!”.
A partir de aí contactos, reunións, ideas, suxestións.

* O terreo de xogo estaba claro: o campo da Carqueixa. A Carqueixa é un campo clásico, mítico na zona, décadas e décadas de fútbol de rapaces e non tan rapaces. Os que xogamos nel lembrámolo como un campo duro, seco, moi seco no verán, embarrado no inverno e con toxos polas bandas; pero cuns arranxos podería valer. Xa tiña un valo metálico rodeando o recinto e unha caseta case rematada. Había que mellorar e ampliar esas instalacións.

carqueixa

* Expónselle a idea ao Concello. A verdade é que o Concello de Sober nunca se amosou moi receptivo ás manifestacións deportivas e de índole cultural. E ao longo destes anos a súa actitude cara o Río Sil foi sempre de certo desinterese. Malia todo, dá cada tempada unha subvención e ese primeiro ano aportou o material para levantar os vestiarios e a caseta arbitral.

* Na cantina de Bulso celébrase unha xuntanza. Hai que por en orde todo o proxecto. Primeiro, buscar o nome para o equipo. Quen esto escribe suxire Deportivo Río Sil. O nome gusta, é curto, recórdase ben, posúe certa musicalidade e cita ao río que ten unha importancia salientable no noso municipio. E decídese que DEPORTIVO RÍO SIL sexa o nome do equipo.

cantina de bulso

Fórmase unha primeira directiva.
– PRESIDENTE – Miguel Díaz Páramo
– VICEPRESIDENTE – Ovidio Vázquez Arias
– SECRETARIO – Juan Ramón Pérez Pérez
– TESOUREIRO – José Manuel Vila Valdés
– VOCAIS – José Conde Rodríguez – Ramón Marcos Fernández

Márcanse as directrices básicas da filosofía que debía presidir o club: este estará integrado por xogadores de Sober, ben por cuestións de nacemento, residencia ou vínculos de índole especial; non se pagará ningún tipo de soldo; todos os postos cubriranse con persoal da casa, incluído o de adestrador se se pode; os xogadores que queiran serán unha parte máis da directiva e participarán nas decisións que tome esta, así como nos distintos traballos que haxa que facer. Tratábase de crear un club interactivo onde todas as partes colaboraran no seu funcionamento e desenrolo, participaran na consecución dos seus obxectivos e sentírano como algo verdadeiramente seu.

Fálase dos futbolistas que integrarían a plantilla. Hai dabondo. Por un lado, os “desauciados” do F. C. Sober (que por experiencia deberían levar o peso do equipo) e, por outro, rapaces novos sen ningunha experiencia na participación competitiva do fútbol organizado, pero con moitas ganas e ilusión. O adestrador será Ramón Martínez, “Marrero”.

Faise tamén unha aproximación ao tema económico e recádanse os primeiros cartos para afrontar os gastos máis urxentes.

Ao saír de Bulso levedaba no aire a certeza de que a historia marchaba. O SOÑO EMPEZABA A TOMAR FORMA.

Mentras tanto, a noticia espallábase por Sober coma un regueiro de pólvora. Algúns incrédulos cavilan que iso non chegaría a ningures, que se escagallaría coma unha morea de pedras mal postras; outros, que anque se fixera o equipo este duraría pouco, seis meses, unha tempada, quizais, e despois todo ao carafio. Pero os que tentaban sacalo adiante pensaban: “ESTAMOS ERGUENDO UN SOÑO: QUE NON ESPERTE NINGUÉN”.

O 24 de xuño de 1991 o Río Sil afíliase á Federación Galega de Fútbol.

taboada_1994
Cuns polos en Taboada antes dun partido contra o equipo local, 1994.

Quedaba por ver a resposta social e o apoio que a xente de Sober deu ao novo equipo foi importante. En pouco tempo conseguíronse case 200 socios e moitas empresas e casas comerciais colaboraron decididamente instalando publicidade no campo e facendo substanciosas contribucións económicas. O Río Sil xa tiña todo o necesario para comezar.

O 22 de setembro de 1991 celebra o seu primeiro partido oficial enfrontándose ao Chantada nesa localidade. Aguantan ben a primeira parte, pero afúndense na segunda debido, quizais, á inexperiencia, exceso de nervios, falta de forma física, e acaban perdendo por 7-0. Nunca volveron sufrir unha derrota tan abultada.

O equipo inicial estaba formado por: Juan, Luís, Chupitos, Félix, Tito, Ángel, Iván, Jorge, Rafa, Verao e Castro. No banquillo atópanse Sanxís, Jorge II e Perocho.

O domingo seguinte enfróntanse no campo da Carqueixa ao Barrela. O partido comeza mal e no descanso o Río Sil perde 0-2. Témese outra goleada. Pero, na segunda parte a garra, a raiba, o pundonor suplen as carencias técnicas e superan a adversidade do resultado. Empate 2-2 ao final. Un empate que case tiña sabor a victoria.

O desprazamento seguinte é a Guntín. O Río Sil gaña 0-3. É o seu primeiro trunfo: unha inxección de moral moi importante. O equipo xa sabe que é gañar, xa ten o respecto dos demais, hai que contar con el. O SOÑO É XA UNHA REALIDADE.

A primeira volta é de altibaixos, non se acaba de coller o ritmo e nótase certo nerviosismo. Mediada a liga tómase a decisión máis fácil: cambio de adestrador. Ca perspectiva que dá o tempo penso que foi un dos poucos fallos que se cometeron en organización interna. Non había tanta urxencia. O certo é que o revulsivo funciona. Manuel Vázquez “Cobas” levanta a moral do equipo e este mellora moito tanto en xogo coma en resultados. Esta boa racha funciona na Copa Deputación (con Juan Ramón Pérez “Buyo” de adestrador), onde, para sorpresa de moitos, o Río Sil chega ata semifinais. Pero, os verdadeiros atrancos non estaban precisamente no eido deportivo.

1996
Ano 1996.

O que marcou estes primeiros tempos foron as deficiencias en canto a infraestructuras e os esforzos que custaba suplir esas carencias. Só a moita ilusión e a unión que había puido evitar a desmoralización. É difícil partir de cero e lograr consolidar o proxecto. Case todos os traballos e melloras do campo se fixeron pola propia man, pagándose con cartos de seu, e nesas tarefas colaboraron tanto directivos como xogadores e mesmo afecionados. Serva como exemplo das dificultades citar que durante meses non houbo luz eléctrica no campo; tampouco había auga corrente e para beber e ducharse traíase en garrafas, cometido no que todos colaboraban (e diso Verao pode falar moito). Máis tarde encañouse auga do pozo dun veciño. Terían que pasar dous anos para que, coa axuda dunha subvención da Deputación de Lugo, se puidera facer un pozo artesán, e con algún pozo máis dos arredores vaise conseguindo regar mal que ben o campo no verán

Por descontado que a situación económica era complicada e son os propios xogadores os que teñen que pagar do seu bolso parte do material deportivo que utilizan.

Nos seguintes anos realízase unha labor meritoria na mellora das instalacións da Carqueixa; moi meritoria se se ten en conta que mentras a outros equipos do Concello se lles subvencionan todos os gastos de infraestructura no caso do Río Sil é o propio club o que debe sacar do seu cativo orzamento os cartos para este tipo de traballos.

Entre as obras realizadas cómpre salientar: mellora do terreo de xogo con sistema de drenaxe, nivelación e sementeira; reformas nos vestiarios e caseta arbitral con colocación de plaqueta; instalación de alumeado e sistemas de rego; levantamento dunha nova caseta na que instalar o bar.

Na actualidade, coa axuda da Deputación de Lugo está a piques de rematar a construción dunha grada cuberta para o público. Quedan pendentes o levantamento dun valado ou muro exterior arredor do recinto e unha mellora profunda do terreo de xogo. Pero estas son obras dunha envergadura económica tal que o club non pode asumir sen axuda exterior.

No eido deportivo a tempada 92-93 significa o asentamento do equipo, unha campaña irregular na liga e unha explosión de bo xogo na Copa da Deputación chegando outra vez ás semifinais (perdeu o acceso á final ante o Taboada na serie de penaltis).

Ese foi o inicio da época dourada do Río Sil que o levaría nas vindeiras tres tempadas a estar no grupo da cabeza da competición de Liga pelexando polo ascenso, acadando ao final das mesmas dous terceiros postos (cómpre lembrar que só ascendían os dous primeiros).

liga_Río Sil

río sil copa deputación

Cando máis cerca estivo do ascenso foi na tempada 93-94. Daquela o Río Sil tiña unha defensa moi sólida e segura, Ernesto marcaba as diferencias en canto á técnica e visión de xogo e Manote amosábase como un goleador inapelable cunha media de case un gol por partido.

goleadores río sil

Durante toda a competición estivera de segundo en dura loita co Becerreá e o Brollón (o Taboada, de primeiro e destacado, ía por libre). Na última xornada, cos tres equipos empatados a puntos, o Río Sil perde en Rodeiro 3-2, favorecendo ao Becerreá que é quen acada o ascenso. Esvaíase así a esperanza a un premio ao esforzo; a ilusión e o traballo de meses esnaquizábase en noventa fatídicos minutos. Nas facianas dos xogadores desencanto. Se Arsenio Iglesias estivese alí, coa súa melancólica resignación, diría que “que tiña que ser así”, que no fondo é o mesmo que dicía Vujadin Boskov “fútbol es fútbol”; unha simple frase sobre a que se pode escribir un compendio de filosofía de fútbol. Naqueles intres de nada valía lembrarse das palabras de Álvaro Cunqueiro “mil primaveras han de vir”: a desilusión era unha ferida demasiado fonda.

Volvería acadar un terceiro posto na tempada 95-96 con Ricardo Vázquez “Richar” como adestrador, anque ao final non foi tan apertado e os postos de ascenso xa se decidiran xornadas antes.

Entre medias, na tempada anterior, co equipo adestrado por Manuel Trigo conséguese un quinto posto a só 4 puntos do ascenso.

Foi por esa época cando a Carqueixa se converteu nun fortín, nun búnker inexpugnable para os equipos visitantes. Durante máis de tres anos (desde o 05-12-93 ao 29-12-96) o Río Sil mantivo a imbatibilidade no seu campo en partido oficial. Un récord que poucos equipos deben posuír e unha das razóns nas que se baseaba a súa boa traxectoria.

Nos últimos anos prodúcese un certo declive deportivo, propiciado polas baixas dalgúns xogadores e porque quizais non funcionou como debera o cambio xeneracional. O equipo adestrado por xente nova (Verao, Óscar) mantense na zona media-baixa da clasificación ata esta última tempada na que da man de Antonio López e gracias a unha espléndida segunda volta acada ao final o cuarto posto.

Unha lembranza especial merecen os partidos contra o Sober. Ao ser dous equipos do mesmo Concello a rivalidade é moita; está en xogo non só o triunfo deportivo, senón a forma e a filosofía de levar un club. A tensión vívese entre os xogadores, pero tamén tanto ou máis entre as afecións que acoden en gran número. Posiblemente nunca houbo tanto público coma nestes enfrontamentos que se producían ata catro veces na tempada, dous na liga e dous na Copa da Deputación. Neste ano 2000 tamén se enfrontaron co gallo do 1º Trofeo de Fútbol da XX Feira do Viño de Amandi. Despois dun choque igualado e rematado o encontro cun empate 1-1 o Río Sil impúxose na serie de penaltis.

ríoSil_Sober

Un dato salientable é a confianza e a facilidade que moitos xogadores depositaron no equipo ata o punto que 8 destes figuran dende o primeiro ano nas ringleiras do club: Juan, Conde, Sanxís, Alberto, Óscar, Verao, Jorge e Jorge II. E hai moitos outros nos que a súa ausencia débese exclusivamente a que deixaron a práctica do fútbol. Esto amosa as boas relacións entre a directiva e xogadores e segue vivo o espíritu de unión e camaradería que sempre abandeirou o equipo.

cadeiras_xantar_río Sil
Xantar en Cadeiras na actualidade.

Outro dato digno de mención é o xantar que todos os anos por xullo e agosto organiza o Río Sil no campo do Santuario de Cadeiras para a súa masa social. Máis de 200 persoas se teñen xuntado nesa comida de confraternidade, nesa festa de irmandade que demostra que ás veces un club pode ser algo máis que un club.

Dadas as dificultades económicas, as carencias infraestructurais, o pouco apoio das institucións e a indiferencia do Concello, a supervivencia do Río Sil só se pode explicar polo moito esforzo e ilusión que ao longo destes anos puxeron nel unha chea de persoas.

Sería demasiado longo citalas aquí a todas pero é de obrigado cumplimento nomear algunhas: a Miguel e Ovidio, que traballaron a reo na primeira etapa do Río Sil; a Albino e Antonio, que no ano 95 tomaron o relevo como presidente e vicepresidente respectivamente e que son incontables e impagables as horas que lle dedican ao equipo, sobre todo nas tarefas de coidado do campo; a Conde, Verao, Óscar, Alberto, Juan… que son xogadores pero foron sempre moito máis ca xogadores; a Trigo, Sessé, Juan Ramón e tantos outros.

Entre todos levantaron este equipo. Entre todos fixeron posible este soño do Río Sil.

QUE NON ESPERTE NINGUÉN

* Publicado orixinalmente en: ASOC. DE VECIÑOS “PROENCIA” (2001): Proencia. nº 4. Boletín da Asociación de Veciños Proencia de Proendos.

Unha aproximación á cerería tradicional no Concello de Sober

velas-99

O lagar da cera e os cereiros de San Martiño de Anllo

Damián Copena Rodríguez
decopena@uvigo.es
Diego Copena Rodríguez
diegocopena@hotmail.com [1]

No Concello de Sober existen na actualidade vestixios dunha industria, noutrora florecente, relacionada coa obtención e a manipulación da cera para a fabricación de velas e exvotos de cera.
Neste traballo imos a debullar no oficio dos cereiros e das cereiras de San Martiño de Anllo. Tamén queremos presentar e analizar o lagar da cera que podemos atopar na mesma parroquia ademais de explorar os procesos relacionados coa cera así como os coñecementos tradicionais asociados a eles.
Sen embargo, o primeiro que precisamos facer é dar as grazas a tódalas persoas que nos recibiron tan amablemente no Concello de Sober e nos facilitaron información sobre estes singulares elementos e sobre o coñecemento tradicional vinculado ó oficio do cereiro.

Introdución

A nosa apicultura sempre estivo ligada as explotacións familiares agrarias, da que resultaba un complemento do resto das actividades campesiñas, pois o mel era un produto de autoconsumo e a cera era un bo complemento económico na economía de subsistencia campesiña.
A existencia de importantes cantidades de trobos e cortizos en moitos lugares do rural galego, como se pode observar no cadro 1 para o concello de Sober, propiciou que o aproveitamento da cera producida polas abellas desenvolvese, nalgúns lugares da Galiza, unha industria relacionada coas actividades derivadas da extracción e manipulación da cera. Deste xeito nace o oficio dos cereiros ou borreiros “que mercan nas casas as entenas das que se aporveitou o mel despois de castrar as colmeas” [2].
A principal aplicación desta industria consistía na elaboración de velas e exvotos, aínda que existían e existen moitos outros aproveitamentos para a cera como poden ser as utilidades na industria do calzado, a cosmética, a elaboración de cremas, sanidade animal, etc. As velas precisábanse como obxecto de utilidade á hora de alumear as casas e nas actividades relixiosas empregábanse importantes cantidades de velas e exvotos para realizar ofrendas nos cultos relixiosos.

cadro cerería
Cadro 1: Número de colmeas por parroquia no Concello de Sober. Ano 1750-54.

Fonte: Elaboración propia a partires do Catastro do Marqués de Ensenada [3].

O Lagar, o obradoiro e a eira de San Martiño de Anllo

O conxunto formado polo lagar da cera, o branqueadoiro ou eira da cera e o obradoiro de cerería están situados no medio da parroquia de San Martiño, moi perto da igrexa, no interior dunha parcela rodeada dun muro de pedras de granito de forma ovalada. O lagar atópase no patio da casa, denominada como a “casa do cereiro”, que non forma unha edificación independente como si sucede noutros lugares de Galiza como poden ser os lagares da Lamosa e de Paraños no concello de Covelo ou o de Casanova no de Forcarei, onde os lagares son de maior tamaño que o que imos a analizar e forman edificacións específicas coa única utilidade do proceso de obtención de bloques de cera virxe. Sen embargo este lagar si que se asemella a outros como o de Noceda no Concello do Incio, aínda que é de menor tamaño que este.

casa do cereiro
A “Casa do cereiro” en San Martiño de Anllo.

O lagar da cera de Sober, seméllase en moitos aspectos ó de viño, sidra ou aceite, aínda que cunhas especificidades propias derivadas da materia prima que vai a prensar. Atópase nun estado aceptable de conservación, aínda que xa se botan en falta algunhas partes do mesmo debido á falla de uso e ó abandono ó que se viu sometido pola inactividade do mesmo.
O conxunto de espremer a cera, atópase, como xa se indicou anteriormente no terreo a beira da casa, situado sobre un chan térreo, e cuberto por un tellado, extensión dunhas edificacións adxacentes que tamén cubre a entrada a propiedade. O tellado ten unha soa caída de auga ó exterior da propiedade dos cereiros.
O lagar da cera está formado por unha trabe, un fuso, o peso, a prensa, a caldeira, as pías. A falla de uso e o paso do tempo fixo que xa non exista a prensa, aínda que o resto dos elementos atópanse nun estado máis que aceptable de conservación.

A viga, probablemente de freixo, mide 3,22 m de lonxitude, 0,46 m de ancho e 0,37 m de alto. A parte final da viga remata perto do muro, aínda que este non serve como contrapeso, senón que enriba da trabe hai unha singular estrutura feita de madeira que conta na súa parte superior cunha importante cantidade de pedras de granito dun certo tamaño e que exerce a función de resistir a presión exercida pola trabe. A viga conta cun burato con rosca polo que pasa o fuso, tamén de freixo, que ten unha altura de 2,7 m, un paso de 8 cm e un diámetro perimetral de 0,60 m. A parte de abaixo do fuso está enganchada ó peso, de granito, cunha altura de 0,40 m e un diámetro 0.76 m na parte superior do mesmo e de 0,95 m na parte inferior cun volume de 0,23 m3 e unha masa de aproximadamente 612 kg. A caldeira, que está situada á dereita da porta de entrada, está feita de cobre e recuberta de dun enfoscado cemento, contando cun diámetro de 0,60 m e unha altura de 1,10 m.

peso lagar cera
Detalle do peso do lagar da cera.

As pías, que se colocaban debaixo da prensa e seguindo a liña da trabe, son de madeira de carballo e resultaban móbiles, o que o diferencia do resto de lagares que coñecemos ate a actualidade, no que as pías soen ser de pedra. As pías normalmente atópanse semisoterradas coa súa parte superior a ras de chan, manténdose neste lugar de maneira estable. O conxunto das pías estaba feito dunha soa peza de madeira e constituíano tres pías comunicadas entre si por embaixo e con buracos para baleirar o seu contido. Teñen 2,33 m de longo, 26,5 cm de alto e 0,50 cm de ancho.
Moi perto do lagar estaba o branqueadoiro ou eira da cera, agora derrubada e da que se conservan algúns restos, que estaba elevada e feita de laxes de granito, case a ras da fiestra do obradoiro do cereiro. Para o acceso da mesma dispuña dunhas escaleiras que subían dende o patio da casa ata o branqueadoiro.
No mesmo recinto é onde se atopa unha edificación onde se localizaba o obradoiro de cera que empregaban os mestres e as mestras cereiras para confeccionar as velas e os exvotos
Cómpre remarcar algúns elementos que definen a singularidade deste conxunto etnográfico. O aspecto máis destacable constitúeo o feito de que no mesmo espazo podamos atopar o lagar, a eira da cera e o obradoiro de ceraría. Este feito indica que, probablemente a cera obtida só se empregaría para o obradoiro alí existente e non comercializaría con bloques de cera en bruto como si sucedeu noutros lugares de Galiza. O tamaño e a posibilidade de desenvolver tódalas tarefas relacionadas coa cera nun mesmo espazo garante un certo grao de autosuficiencia e manexo de tódolos procesos relativos á cera que imos a desenvolver a continuación. Outro elemento singular do lagar de San Martiño é a mobilidade das pías de madeira, o que favorece o aproveitamento do espazo.

contrapeso lagar cera
O peculiar sistema de contrapeso do lagar.

O lagar e o obradoiro da cera son de titularidade privada. Este réxime de propiedade dos lagares é unha constante nos coñecidos en Galiza e no resto do estado. Cómpre destacar, por interesante e singular, o caso do lagar comunitario da cera de Felgueiras na cámara municipal de Torre de Moncorvo en Portugal, onde a titularidade do lagar é comunitaria e pertencía a tódolos cereiros de Felgueiras. [4]
Uns dos derradeiros donos do lagar, Alfonso Pérez e Generosa Rodríguez, foron unha parella de cereiros moi coñecidos na comarca e unha das referencias dos cereiros de San Martiño de Anllo.
Durante o traballo de recollida de información en San Martiño de Anllo, atopouse que na vivenda lindeira á casa do cereiro existiu outro lagar da cera pertencente a outra familia, chegando a coexistir os dous ó mesmo tempo. Este feito é bastante posible, posto que nos lugares onde se desenvolveu unha industria da cera resulta común que se estendese a actividade nas familias e nas casas veciñas. Exemplos paradigmático son os grandes centros cereiros da comarca de Terra de Montes ou a cantidade de pequenas cererías que existiron no Concello de Covelo.

lagar cera San Martiño Anllo
O lagar de cera de San Martiño de Anllo.

Os procesos

Obtención da materia prima

A obtención da materia prima para poder conseguir a cera é un elemento moi importante en todo o proceso da cerería. Os cereiros de Anllo saían a cabalo,“cun macho”, durante 15 días ou mais a buscar “os trebos”, os restos das cortizas e dos trobos despois de castralos para retirarlles o mel e que traían en sacos ate o obradoiro da cera. Tamén aproveitaban os viaxes que facían para vender as velas e os exvotos que elaboraban para poder recoller materia prima coa que continuar co seu traballo. Os cereiros chegaban neste proceso a lugares tan lonxanos como Castrocaldelas, Ferreira de Pantón, Parada de Sil, Ourense, etc. Por outra banda, nas zonas de Sober máis achegadas a San Martiño de Anllo os cereiros chegaban a acordos cos veciños para “maquiar” a cera dos trobos, que lles cedían e que eles devolvían en forma de velas xa rematadas, quedándose cunha parte do total da cera.

Técnica da obtención da cera

Nas cererías, e a de San Martiño de Anllo non é unha excepción, adoitaban empregarse dous tipos de cera: a cera amarela, saída directamente do lagar, e a cera esperma ou virxe, obtida despois dun proceso de branqueo. Esta última clase de cera era máis apreciada que a primeira, por iso o branqueo foi o destino dunha parte importante da cera que se obtiña no lagar.
Empezaremos por explicar o proceso de obtención da cera amarela para o que se empregaba o lagar e que era utilizada posteriormente para a fabricación de velas ou exvotos.
Unha vez dispostos os restos dos trebos e limpo o lagar das posíbeis impurezas que poderían estragar a cera, o cereiro introducía na caldeira a auga [5], que se extraía dun pozo situado na propia facenda, e os trebos nunha proporción que os informantes non recordan. Cocíase a cachón durante un tempo que, segundo a bibliografía consultada [6], adoitaba ser de 30 minutos ou alongarse até que o ollo experto do cereiro o dictaminase. Para o proceso de fervido empregábase madeira de boas características (normalmente era de carballo como explican os informantes, aínda que noutras zonas utilizábanse os troncos do toxo) que producise a enerxía necesaria para levar a ebulición a cera e auga durante unha media hora.
Cando a mestura estaba preparada, comezaba a verterse no taco de prensar, cuberto previamente tanto nas paredes como no fondo cunha capa de esparto a xeito de filtro, empregando un cazo de cobre cun pao máis ou menos longo para introducir e remexer os favos fervidos. Unha vez botados tres cazos o taco cubríase cun serón circular de esparto co diámetro da base. A operación repetíase ata encher o taco. Cando se acadaba a cantidade necesaria para prensar, pechábase coa tapa de madeira e finalmente colocábanse os paos necesarios enriba para salvar a distancia que puidese quedar entre a tapa e a trabe.
A continuación procedíase a baixar a trabe. O cereiro, que normalmente estaba axudado por unha ou dúas persoas, facía xirar o fuso axudado por unha panca instalada na súa base, exercendo así a presión necesaria sobre a tapa para que fluisen cera e auga sobre as pías. Superado o umbral natural de baixada da trabe, a insistencia no xiro do fuso obrigaba ó levantamento da pedra sobre a que se instalaba o fuso. Se a pedra neste tempo descendía polo peso e volvía tocar o chan, podía repetirse o proceso facendo xirar novamente o fuso.
Ao exercer presión, o caldo escorrega ata unha pía de madeira dividida en tres partes, colocada parcialmente debaixo do taco de prensar. Faise pasar o caldo obtido desde a primeira sección da pía até a última a través dun entramado de buracos colocados estratexicamente a diferente altura, co fin de separar as sustancias en función da súa densidade. Deste xeito, o orificio colocado no fondo da primeira división deixaría escapar a auga da mestura, de maior densidade, retendo así a cera e a borralla.
Despois de ter rematado este proceso, o cereiro procedía á recollida da cera depositada na primeira pía. Para iso valíase dun cazo máis pequeno e de mango de menor dimensión que o empregado na fase do prensado e, con moito coidado para non arrastrar auga e impurezas, trasladaba a cera a outra pía específica onde arrefriaba durante 12 horas ou máis tempo.
Unha vez recollida a cera procedíase ao desarme da trabe. Para isto, enganchábase a tapa de prensado á trabe cun sistema de cordas ou ferros, de tal xeito que ao desenroscar o fuso que elevaba a trabe tamén ascendese a tapa de prensado.
Xa desarmado, recóllense os seróns de esparto utilizados e sacúndense para limpalos das impurezas que quedan tras do prensado. Así quedan xa arrombados para a seguinte prensado. A materia que quedaba despois deste proceso tiña un valor como fertilizante na agricultura, que era utilizado polo propio cereiro nas súas leiras ou vendido ós veciños.

pías e madeira do lagar de cera
As pías de madeira do lagar.

Branqueo da cera

Cando o cereiro reunía unha cantidade de cera amarela suficiente procedía ao branqueo da mesma. Cómpre recordar que no contexto histórico no que gozaron de presenza social e económica as cererías, a cera branca era máis apreciada que a amarela.
Como con este procedemento o que se buscaba era obter a máxima pureza da materia prima, o primeiro que se facía na fase de branqueo era limpar o branqueadoiro ou eira na que se ía estender a cera así como a pía e os utensilios que se ían empregar. Hai que lembrar que a eira de San Martiño de Anllo, agora derruída, era elevada o que supón unha singularidade importante e o máximo aproveitamento dos espazos. Esta colocación elevada ten como obxectivos conseguir que a cera reciba o maior tempo posible a influencia dos raios solares, así como de aproveitar de maneira mais eficiente o espazo que se tiña nas propiedades.

Para branquear a cera, unha vez eliminada a suciedade, colocábase a cera amarela nunha paila [7] de cobre para derretela. Este proceso debía estar moi controlado porque a cera non debía ferver en ningún momento.
Despois de preparada a cera, o cereiro votábaa nun caldeiro perforado para que a cera caese en forma de fío a través da fendedura nunha pía grande chea de auga fría. Cun pao rompíase o fío de cera para conseguir moitos pequenos anacos solidificados. O axudante do cereiro recollía esa sorte de lascas de cera, que introducía nun tinón, e que posteriormente levaba a eira da cera á que tamén lle chamaban “branqueador”. Nela estendíanse por toda a superficie permanecendo durante varios días á intemperie. Na segunda ou na terceira xornada, sempre a primeira hora para aproveitar a baixa temperatura da cera, o cereiro volteábaa. A operación repetíase varias veces durante o proceso de branqueo.
Noutros lugares de Galiza empregábanse rodillos inseridos en pías específicas de branqueo. O feito de que en San Martiño non se utilizase este sistema pode ser debido a que a cantidade de cera a branquear non era o suficientemente grande, polo que empregaban o mecanismo anteriormente descrito que era máis sinxelo e que precisaba de menos utensilios e de menor dificultade.
Co contacto coa luz solar e por un proceso fotoquímico, a cera branqueaba progresivamente. Cómpre mencionar que a cera debía permanecer estendida incluso cando a meteoroloxía era adversa. Por iso, preferentemente este proceso levábase a cabo nos meses de primavera e verán, coincidindo ademais co período do ano con máis horas de luz.
Transcorridos un prazo que ía dende os 10 ate os 20 días, procedía a recollerse con sumo coidado para non contaminala con impurezas. Posteriormente, o cereiro derretía novamente para elaborar os bloques de cera branca tamén denominada cera esperma. Quedaba así preparada para o posterior elaboración de velas e exvotos no obradoiro do cereiro.

antigo branqueador de cera
Localización do antigo “branquedor”. Aínda se poden distinguir os restos da mesma.

Elaboración das velas e exvotos

Como dixemos anteriormente, o obradoiro do cereiro atopábase moi perto do lagar e da eira da cera. Neste lugar é onde se facían as velas e os exvotos.
Para a fabricación das velas empregábase unha roda de madeira que estaba enganchada a un pau colocado de xeito vertical con respecto ó chan. Desta roda colgaban uns ganchos de onde se penduraban os pábilos (mechas) de algodón que eran bañados, un a un, cun caciño coa cera previamente derretida na paila de cobre. Despois de cada baño de cera líquida ía movéndose a roda ate que voltaba a chegar ó mesmo pábilo inicial que xa tiña un pouco solidificada a cera. Este proceso repetíase ate que as velas acadaban a metade do grosor que tiñan pensado. Entón retirábanse as velas e cortábase a parte inferior para, posteriormente, voltealas e voltar a bañalas ate chegar á medida desexada, momento no que se retiraban e cunha peza de madeira igualábanse na mesa de traballo do cereiro. Para cortar as velas utilizábase un elemento de madeira afiado, coñecido nalgúns lugares de Galiza como “talladeira”, que servía para cortar a cera sen rachar o pábilo. Os pequenos restos de cortar as velas denominábanse cabuxos e vendíanse ós veciños da zona no mesmo obradoiro do lagar.
Dependendo dos usos e das necesidades podían facerse velas de distintos tamaños. A meirande parte das que facían os cereiros de Sober eran de cor amarela e algunhas de cor branca. As facheiras, que eran as de maior tamaño e podían chegar a pesar cada unha 10 kilos, elaborábanse coa cera amarela e que se utilizaban moito para velar ós mortos.
No lugar de San Martiño de Anllo as mulleres cereiras eran as que normalmente se encargaban do proceso de elaboración das velas, ó contrario que o traballo no lagar da cera que adoitaban realizar os homes.

Elaboración dos exvotos

A elaboración de figuriñas, “exvotos”, non era a principal actividade dos cereiros de Sober, aínda que tamén producían algunhas destas pezas que eran utilizadas nas romarías e en actividades eclesiásticas como ofrendas para solucionar problemas de saúde. A elaboración dos exvotos era bastante sinxela, o proceso consistía en introducir cera líquida en moldes coa forma que querían producir (ollos, pernas, caras, etc). Simplemente tiñan que agardar un pouco a que arrefriara a cera e despois separando o molde xa podían retirar a peza finalizada. Os moldes que empregaban en Sober eran de escaiola, de xeso.

Comercialización

Os cereiros de San Martiño de Anllo comercializaban os produtos elaborados na cerería principalmente ás igrexas, aínda que tamén vendían noutros ámbitos como nas feiras de Sober e da Comarca e directamente a particulares.
Tamén aproveitaban as viaxes que realizaban durante días para facerse acopio dos restos dos favos para poder vender as velas e os exvotos. Así chegaban a vender en lugares como a cidade de Ourense, Caldelas, Ribas do Sil e outras poboacións cercanas ó Concello de Sober.

Conclusións

A cerería en San Martiño de Anllo, o patrimonio material que aínda se conserva como o lagar da cera e todo o coñecemento tradicional relacionados con esta actividade tradicional non deben de desaparecer e ficar nos recordo dunhas poucas persoas que viviron a actividade desta fábrica artesanal. É preciso coñecer que na península ibérica apenas quedan en pe lagares e eiras da cera, polo que o conxunto cereiro de San Martiño conta con moita importancia [8].
A cerería de Sober pode e debe de ser conservada e restaurada dentro do posible. As distintas administracións públicas deben de apoiar ós propietarios para a conservación da cerería. Como noutros lugares de Galiza e do estado este singular elemento pode servir como unha posibilidade máis para dinamizar turística e comercialmente o Concello e a Comarca [9].
Para finalizar queriamos reflectir o bo recordo que manteñen desta actividade artesanal as persoas que viviron e coñeceron o funcionamento da cerería. Lembran, cun sorriso, os xogos que facían daquela como cando metían as mans na cera tépeda e facían unhas luvas para xogar. Ougallá eles e tódalas persoas interesadas poidan voltar a ver funcionar a cerería e o lagar de San Martiño de Anllo.

[1] Os autores estamos a realizar un estudo sobre a cerería tradicional en Galiza, polo que agradeceriamos calquera achega ó respecto (Obradoiros de cera, lagares da cera, eiras de cera ou curadoiros, etc.)

[2] Lourenzo Fernández, Xaquín. 1962. Os oficios.

[3] Pódese consultar no seguinte enlace web: http://pares.mcu.es/Catastro.

[4] Santos Junior J. R. dos. 1983. Lagar comunitario da cera, Felgueiras, Moncorvo. Trabalhos de Antropologia e Etnologia da Sociedade Portuguesa de Antropologia e Etnologia Porto.

[5] Como se apreciará ó ler o artigo, a constancia da auga para os procesos de obter a cera é unha constante, así que pódese dicir que este elemento ten moitísima importancia no proceso de elaboración dos bloques de cera.

[6] Ente outros traballos podemos destacar os seguintes: Castellote Herrero, Eulalia. 1988. Cera y cerería en Guadalajara. Revista de dialectología y tradiciones populares,. e Santos Junior J. R. dos. 1983. Lagar comunitario da cera, Felgueiras, Moncorvo. Trabalhos de Antropologia e Etnologia da Sociedade Portuguesa de Antropologia e Etnologia Porto.

[7] Este utensilio ten unha estrutura troncocónica que, dependendo da súa función, pode ter diferente grao de inclinación e tamaño.

[8] Orantes Bermejo Francisco José. 2009. Lagares y Tendales. Geografía de la cera en España . Vida apícola: revista de apicultura.

[9] A nivel de Galiza, resulta de enorme interese o proxecto que está desenvolvendo na actualidade a Comunidade de Montes Veciñais en Man Común de Paraños no Concello do Covelo. Esta CMVMC está a crear un museo sobre a cerería tradicional no seu Concello e xa ten feito un interesante roteiro no que introduciu os elementos patrimoniais relacionados coa cerería.

Sober e a música

banda nas festas de Sober 2002
Festas do Carme de Sober, ano 2002.

“Sober, terra de músicos” é un dito popular que reflicte a realidade destas terras da beira do Sil.

Igual que para o resto de Galicia, faltan datos para o estudo da música antes do século XI, tendo que limitármonos a imaxinar que polas terras que hoxe se enmarcan administrativamente no Concello de Sober as xentes habitantes dos seus máis de vinte castros danzasen en círculo, mentras bebían, ao son da “frauta e corneta”, como refire Estabón, e que houbese mozas que cantasen “na súa lingua” acompañadas “dalgún instrumento de percusión” á vez que danzaban e batían cos pés no chan, como a galaica da que fala Silio Itálico, danzas que perviviron, seica, máis alá da Idade do Ferro e da época romana, pois foron prohibidas no concilio bracarense do ano 512. Quen sabe, tamén, se era certa a acusación verquida contra os priscilianistas de realizaren prácticas supersticiosas con abundante presenza de música e se estas se celebraron aquí, na nosa ribeira?

banda 2001
A banda a inicios do s. XXI, dirixe Luis F. Guitián.

Podemos supoñer que a finais do século XI chegaría aos mosteiros de Sober – o masculino de Amandi, o feminino de Lobios – o canto litúrxico coñecido como gregoriano, e que cara 1200 comezaría a facer acto de presenza a polifonía. Todo é suposición, que faltan datos, pero, como non imaxinar no Pazo dos López de Lemos unha representación trovadoresca durante os séculos XIII e XIV, época de auxe desta lírica?

pinturas Proendos
Pinturas murais do s. XVI, Proendos.

Podemos rememorar, tamén, as cantigas populares acompañadas de múltiples intrumentos, entre os que destacarían a zanfona e a gaita, esta con gran aceptación no século XVI, coa que se interpretaban danzas profanas e litúrxicas. Quizais o gaiteiro e o seu acompañante representados nun dos murais do presbiterio da igrexa de Proendos, datado cara 1550, sexan personaxes reais, tan loiros os dous e birollo un deles, en contraste co resto das figuras.

Se pechamos os ollos, mesmo podemos escoitar aos cegos acompañados da zanfona a cantar romances nas feiras da Verea, dende o século XVII en diante, e quizais as xentes de Sober daquelas oíran algún vilancico interpretado nalgunha igrexa. E, tamén por aquel tempo, non podemos saber qué influencia puido ter nas terras de Sober o esplendor musical do Monforte do VII conde de Lemos.

Rebasada a metade do século XIX apareceu en Canaval a primeira banda da que se teña constancia nas Terras de Lemos* e a inventiva popular deixounos coplas e cantos, coma os que discurría pola mesma época o chamado “Tío Sabina”, que ensinaba a doutrina cunha peculiar cantiga en latín macarrónico.

banda 1933
Banda de Sober en 1933. Dirixe: Antonio P. García, o “Rei”.

No primeiro terzo do século XX apareceron outras dúas bandas en Sober e soou a música nas festas e romarías dos distintos lugares, nos salóns do Café Galicia ou nos bailes e representacións teatrais do entroido de Proendos, que se financiaba coa venda de coplas nas feiras de Sober, que a propia veciñanza da parroquia musicaba. Imaxinemos así mesmo o papel que a música tería na romaría de Cadeiras, da que Ramón Castro López informa sobre a presenza de “Amazonas” e “Danzantes”. Ben seguro, tamén, que soarían polos camiños as coplas que “O Trícole”, personaxe singular, inventaba sobre a xente da zona ao irlles cantar os Reis.

café galicia

Pasado o tempo da morte e da fame, unha formación de gaiteiros coñecida coma “A Tamborrada dos Carrazúas”, naturais da parroquia de Amandi, acudían a festas da contorna gañando o suficiente como para poder pagar o xornal dun home que lles atendese os eidos mentras eles vivían, folgadamente, da música. E apareceron tamén as orquestras para amenizar os bailes nos anos 50 e 60.

foto2c_Punteiros da Tamborrada dos Carrazúas
Punteiros da “Tamborrada dos Carrazúas”.

Tiñan as xentes de Sober boas aptitudes para a música, sabendo cantar espontaneamente a dúas voces, especialmente en Proendos, onde os mozotes da parroquia chegaban a facer tres ou catro voces ben harmonizadas, cun aquel de competición por ver quen resaltaba máis, o que sorprendeu a Xosé Luis Rivas, “Mini”, cando impartiu clases no colexio “Virxe do Carme” a mediados dos 70. Así, enténdese a proliferación de agrupacións corais en Sober polos anos 60 e 70, con coros en Telleiros e Vilamaior, dirixidos polos irmáns Rodríguez Guitián, o Orfeón de Proendos, creado polo párroco Don Anxel, o Coro da Sección Femenina e logo a Coral e a Escolanía de Sober, premiada varias veces, ambas as dúas últimas creadas e dirixidas por Ramiro Ares Devesa, párroco de Sober dende finais dos 50 ata o 2009, que foi, sobor de todo, sensibilísimo músico e compositor. Hoxe, a tradición de canto coral pervive no grupo músico-vocal “O Trícole”, creado a finais dos 90, e no grupo de coro da Escola Municipal de Música.

la Soberana
Orquestra “La Soberana”.

A finais do século XX tamén xurdiu en Sober un grupo de rock, composto por rapaces da vila, e asentáronse por aquí músicos doutros lares, como Gary Kupa, e hoxe son moitas as persoas que non lle perdoan unha “arrincada” nas interminábeis sobremesas das festas “do patrón”.

Visto o fermento musical destas terras, non é extraño que nelas sobreviva unha das bandas máis antigas de Galicia, que é, sen dúbida, o estandarte máis senlleiro da cultura musical de Sober.

escola de música Sober 1975
Primeira promoción da Escola de Música de Sober de 1975.

* Para coñecer a historia da Banda de Música de Sober, pódese adquirir, por só 10 €, o libro Banda de Música de Sober, Un século e medio de historia, editado pola nosa banda cunha axuda da Área de Cultura da Deputación Provincial de Lugo e coa colaboración de distintas empresas e asociacións de Sober. Pódese adquirir na oficina da Casa da Cultura ou nas actuacións da banda.

BIBLIOGRAFÍA E REFERENCIAS

– Informacións de Luis Fernández Guitián e Alfonso Campos Pérez.

– ALÉN, Mª PILAR. Historia da música galega. Ed. A Nosa Terra. Vigo, 1997.

– CASTRO LÓPEZ, RAMÓN. Reseña histórico descriptiva de la parroquia de Vilar de Ortelle y su comarca. Deputación Provincial de Lugo, 1929. [Edición facsimile, ano 2000].

– FERNÁNDEZ GUITIÁN, LUIS. “As bandas de música nas Terras de Lemos”. En: Coral Renfe. 1960-2000. Monforte de Lemos, 2000.

– FERNÁNDEZ LLANO, ENRIQUE. “Rasgos geográficos, económicos y humanos de Sober” (p. 19 – 30). En: FERNÁNDEZ LLANO, ENRIQUE. Descripción del término municipal de Sober. Monforte de Lemos, 1977.

– RIVERA ARMERO, RICHARD; REYES FERRÓN, FERNANDO e FERNÁNDEZ GUITIÁN, LUIS. Itinerarios histórico-musicais. Monforte de Lemos. 2008.

– VVAA. “Banda de Música de Sober. Dos siglos de tradición musical viva” (p. 108 – 111). En: VVAA. Sober. Servizo de Publicacións da Deputación Provincial. Lugo, 1998.

– http://fgbmp.net – Web da Federación Galega de Bandas de Música Populares.

Texto: Paula Vázquez Verao

conferencia de Xosé Lois Sobrado Pérez – O VIÑEDO NA ÁREA DE PANTÓN NA IDADE MEDIA


Portada principal da igrexa Santo Estevo de Atán (Pantón), mosteiro ao que se refire o primeiro documento conservado sobre viñedo en Galicia, do ano 816.
* Notas miñas, reelaboradas un nada e ordenadas ao meu xeito, da conferencia de Xosé Lois Sobrado Pérez titulada “O viñedo na área de Pantón na Idade Media”, impartida o 27 de maio de 2011 en Ferreira de Pantón, no marco da XXIV edición da Rota do Románico deste municipio.

Xosé Lois Sobrado Pérez O VIÑEDO NA ÁREA DE PANTÓN NA IDADE MEDIA. Unha achega a traveso da documentación dos mosteiros (1200 – 1500).

– A zona das ribeiras de Cabe e Sil posúe un gran volume documental sobre o viñedo. Na Idade Media, a chamada Ribeira Sacra era unha paisaxe moi agraria (froita, viñedo, oliveiras…). Dábanse unhas condicións climáticas e xeolóxicas (zonas graníticas) moi favorables para o cultivo da vide.

– En Galicia temos aproximadamente uns 8.000 documentos medievais relacionados co viñedo. As ribeiras do Sil – do Barco á desembocadura no Miño – e o Ribeiro son as principais produtoras de viñedo na Galicia medieval, sendo zonas de menor produción Betanzos e Pontevedra; mesmo as comarcas costeiras lucenses chegaron a producir viño na Idade Media. 

– As cidades galegas (lémbrese que Monforte era unha das cidades importantes na Galicia medieval) son os principais puntos de consumo en Galicia do viño galego, que tamén se exportaba ás cidades da cornixa cantábrica, a Inglaterra e Francia, a través dos portos de Redondela, Baiona, A Coruña, Pontevedra e Noia. O viño era o produto que máis impostos recadaba nos concellos, o que evidencia a importancia do seu comercio: era o produto máis rentable na Idade Media.

Porta principal da igrexa de Pombeiro, mosteiro con importante documentación sobre o viñedo en época medieval.
– Os mosteiros foron grandes promotores do viñedo na Idade Media: eran os grandes posuidores de terreo de viñedo en Galicia. O primitivo monacato galego dotárase, mediante doazón e compra, de moitas terras en zonas produtivas de viñedo. Nos foros do s. XIV inclúese a obriga de plantar viñas nalgúns casos; moitos dos montes aforados debíanse roturar para plantar viñedos (s. XV), sobre todo a partir de 1420/30, tras a recuperación da crise económica de finais do s. XIV. A recuperación do viñedo no s. XV é xeral en toda Galicia: recuperáronse viñas abandonadas e recruouse monte para plantar viñedo. Da explotación directa dos mosteiros temos poucas referencias. O mordomo era un intermediario entre os mosteiros e os foreiros: el supervisaba o pago das rentas e a el había que pedir permiso para vendimar. As datas de pago do foro na Ribeira Sacra son San Martiño, San Miguel, Pascua, San Andrés ou San Vicente. O lugar de pago preferente, no caso do viño, é o lagar, recén exprimido o viño; págase no mosteiro escasas veces. Na documentación hai referencias a traballos da viña e recomendacións sobre cómo coidar o viñedo; os mosteiros preocúpanse porque o viñedo esixido sexa do “mellor”, “viño bo”. Hai unha gran variedade de medidas de capacidade na Ribeira Sacra (moio, cuartillo…). Na documentación hai referencias a ferramentas usadas no traballo da viña e aos animais usados como forza motriz. [Sobre todas estas cuestións, pódese consultar on-line o documentado artigo de José Antonio López Sabatell “Paisaje agrario y prácticas agrícolas en la Ribeira Sacra (Galicia) durante los siglos XIV y XV”.] 

– O cabildo da Catedral de Lugo era un propietario importante de terreos na zona da Ribeira Sacra, especialmente en Pantón.

– O documento escrito máis antigo sobre a existencia de viñedo en Galicia é un documento do ano 816 sobre o mosteiro de Atán, localizado no Tombo Vello da Catedral de Lugo. Pombeiro é o mosteiro da zona que maior volume de documentación foral conserva.

– No sistema viario da Ribeira Sacra tiña gran importancia o transporte fluvial. Había barcas perto de San Tomé (Anllo, Sober), na que o barqueiro tiña que pasar de balde aos monxes de Santa Cristina, no porto de Papelle – do mosteiro de Pombeiro – ou en Entrambasaugas – do mosteiro de Santo Estevo -. Na Idade Media había unha importante economía fluvial: explotábase a pesca e a area do río.
Canzorro de Atán, interpretado coma un bebedor de viño e, recentemente, coma un músico do “dolium”, por Pablo Carpintero.
– Os datos existentes non permiten determinar a cantidade de terreo adicada a viñedo na Idade Media no espazo da Ribeira Sacra; na documentación sobre produción agraria o viñedo acapara un 80% dos documentos. Nesta documentación hai moitas referencias a froitas, destacando as figueiras. Tamén é importante a documentación sobre os soutos, para a produción de castañas. Hai tamén abundantes referencias a monte (necesario para o viñedo: estrume, estacas…) e a oliveiras: esta foi unha zona produtora de aceite.

– Na Ribeira Sacra non hai referencias documentais sobre variedades de uva. 

NOTAS

* Pode consultarse documentación sobre o viñedo en Galicia no Museo Etnolóxico de Ribadavia, que logo pasará ao Museo do Viño de Galicia.

Paula Vázquez Verao

Orixe da imaxinería nas parroquias do Arciprestádego de Amandi.

* Unha análise de José María Lago Bornstein basada en documentación eclesiástica inédita consultada polo autor.
Resumo

Nos Libros de Fábrica das parroquias que hoxe conforman o Concello de Sober quedou rexistrado cómo se fixeron reformas importantes dos templos e renovación do seu mobiliario, retábulos e imaxinería nos anos centrais do século XVIII.
Moitas destas imaxes e outros obxectos de valor desapareceron dende os anos 70. En palabras do autor: “Al estudiar estas tallas, clasificándolas por épocas y estilos y ordenándolas según la advocación que representan, tuve la curiosidad de investigar el origen de aquellas figuras. El origen material y también el espiritual, o sea, el origen de las devociones que habían motivado el que cada iglesia estuviera encomendada a la advocación de un santo concreto y que además hubiera una determinada selección de imágenes en su interior.”
A seguir, o artigo analiza casos concretos das nosas parroquias de Sober. 
As fotos son tamén do autor.
Ficha
– LAGO BORNSTEIN, JOSÉ MARÍA: “Origen de la imaginería en las parroquias del Arziprestazgo de Amandi”. O Colado do Vento, 2012.
Descarga (aquí) ou consulta on-line abaixo.

Imaginería en las parroquias de Sober