O Amandi en Germán Vázquez

P1010528

Recopilado por Javier Vivirido.

Con motivo da celebración da XXX Feira do Viño de Amandi, a nosa Asociación quere facer unha pequena homenaxe ós colleiteros e adegueiros con esta somera recopilación de textos do libro Historia de Monforte y su tierra de Lemos (páx. 539, 812), escrito polo famoso historiador monfortino Germán Vázquez. Nel pode lerse que xa no ano 1579 os tintos de Amandi e da terra de Lemos eran xunto cos de Ourense e Ribadavia os mellor pagados e valorados de Galicia; que estaba prohibido por lei vender viño novo antes do 11 de novembro, ou a prohibición de mesturar este co vello. Destacar tamén que nunha súplica de 1795 están descritas as sorprendentes e repulsivas mesturas que engadían os adegueiros para conservar o viño. Curioso é tamén que estaba prohibido vendimar antes do 4 de outubro (San Francisco), para así crear eses viños exquisitos, fortes, e maduros, facilitando unha mellor conservación e mellor prezo.

“TASA DE BASTIMENTOS
… los precios de los articulos de primera necesidad, indúcenos a recoger aquí los vigentes en Santiago en el año 1579…
Vino: … Y el vino tinto de Orense y Rivadavia a 16 maravedises el azumbre: el vino blanco de las Mariñas a 12 y el tinto a 14. El tinto de Salnés y Rivadulla a 8 maravedises y el de la tierra de Lemos y Amandi a 14.”

Nuestra comarca seguía la centenaria producción de sus famosos mostos de Amandi, Esperón, Vilachá y Espasantes, de Balboa y Montepando. Eran muy estimados, como al presente, de modo especial los de Amandi, así como sus aguardientes.
Al comenzar las labores de la vendimia, prohibiase la venta de vino nuevo antes del 11 de noviembre (San Martín) y su mezcla con el viejo. La desobediencia suponía la pérdida del producto, el pago de una fuerte multa y unos días de cárcel.

San Martiño (3)
A 9 de septiembre de 1795 se dictaba un real acuerdo relacionado con las vendimias, pues venía observándose que “los dueños de viñas vendimian antes de que esté maduro el fruto, prefiriendo sus mal entendidos intereses a la salud pública…”. Se disponía el reconocimiento previo, por peritos nombrados por la Justicia, del estado de madurez de la uva, para evitar la obtención de vinos agrios y picantes, desapacibles al paladar “y que no pueden durar ni aun medio año sin sostenerlos con composiciones nocivas, como son sangre de buey o carnero, raices de helechos, gatos o perros, azufres y otras artes de que usan ocultamente”.
En la misma disposición se encomia la conducta de los que dejando madurar el fruto “hacen unos vinos esquisitos, espirituosos y de buena boca, los conservan mucho tiempo y los venden a mayor precio…”. Se prohibia, bajo multa, que por ningún motivo se permitiera en Galicia la iniciación de faenas de la vendimia “hasta después de San Francisco (4 octubre)”.

Un autor anónimo, que escribia después de 1718, dice en relación con nuestra producción agropecuaria: “Abunda de vino, que es el mayor del valle, y su regular cosecha excede de ducientos cañados, y en parajes como en Amandi y otros es de tan noble calidad que se extrahe considerable porción para Inglaterra; y de este valle se surte Sarria, Lugo, Mondoñedo y otras montañas…”.

conferencia de Xosé Lois Sobrado Pérez – O VIÑEDO NA ÁREA DE PANTÓN NA IDADE MEDIA


Portada principal da igrexa Santo Estevo de Atán (Pantón), mosteiro ao que se refire o primeiro documento conservado sobre viñedo en Galicia, do ano 816.
* Notas miñas, reelaboradas un nada e ordenadas ao meu xeito, da conferencia de Xosé Lois Sobrado Pérez titulada “O viñedo na área de Pantón na Idade Media”, impartida o 27 de maio de 2011 en Ferreira de Pantón, no marco da XXIV edición da Rota do Románico deste municipio.

Xosé Lois Sobrado Pérez O VIÑEDO NA ÁREA DE PANTÓN NA IDADE MEDIA. Unha achega a traveso da documentación dos mosteiros (1200 – 1500).

– A zona das ribeiras de Cabe e Sil posúe un gran volume documental sobre o viñedo. Na Idade Media, a chamada Ribeira Sacra era unha paisaxe moi agraria (froita, viñedo, oliveiras…). Dábanse unhas condicións climáticas e xeolóxicas (zonas graníticas) moi favorables para o cultivo da vide.

– En Galicia temos aproximadamente uns 8.000 documentos medievais relacionados co viñedo. As ribeiras do Sil – do Barco á desembocadura no Miño – e o Ribeiro son as principais produtoras de viñedo na Galicia medieval, sendo zonas de menor produción Betanzos e Pontevedra; mesmo as comarcas costeiras lucenses chegaron a producir viño na Idade Media. 

– As cidades galegas (lémbrese que Monforte era unha das cidades importantes na Galicia medieval) son os principais puntos de consumo en Galicia do viño galego, que tamén se exportaba ás cidades da cornixa cantábrica, a Inglaterra e Francia, a través dos portos de Redondela, Baiona, A Coruña, Pontevedra e Noia. O viño era o produto que máis impostos recadaba nos concellos, o que evidencia a importancia do seu comercio: era o produto máis rentable na Idade Media.

Porta principal da igrexa de Pombeiro, mosteiro con importante documentación sobre o viñedo en época medieval.
– Os mosteiros foron grandes promotores do viñedo na Idade Media: eran os grandes posuidores de terreo de viñedo en Galicia. O primitivo monacato galego dotárase, mediante doazón e compra, de moitas terras en zonas produtivas de viñedo. Nos foros do s. XIV inclúese a obriga de plantar viñas nalgúns casos; moitos dos montes aforados debíanse roturar para plantar viñedos (s. XV), sobre todo a partir de 1420/30, tras a recuperación da crise económica de finais do s. XIV. A recuperación do viñedo no s. XV é xeral en toda Galicia: recuperáronse viñas abandonadas e recruouse monte para plantar viñedo. Da explotación directa dos mosteiros temos poucas referencias. O mordomo era un intermediario entre os mosteiros e os foreiros: el supervisaba o pago das rentas e a el había que pedir permiso para vendimar. As datas de pago do foro na Ribeira Sacra son San Martiño, San Miguel, Pascua, San Andrés ou San Vicente. O lugar de pago preferente, no caso do viño, é o lagar, recén exprimido o viño; págase no mosteiro escasas veces. Na documentación hai referencias a traballos da viña e recomendacións sobre cómo coidar o viñedo; os mosteiros preocúpanse porque o viñedo esixido sexa do “mellor”, “viño bo”. Hai unha gran variedade de medidas de capacidade na Ribeira Sacra (moio, cuartillo…). Na documentación hai referencias a ferramentas usadas no traballo da viña e aos animais usados como forza motriz. [Sobre todas estas cuestións, pódese consultar on-line o documentado artigo de José Antonio López Sabatell “Paisaje agrario y prácticas agrícolas en la Ribeira Sacra (Galicia) durante los siglos XIV y XV”.] 

– O cabildo da Catedral de Lugo era un propietario importante de terreos na zona da Ribeira Sacra, especialmente en Pantón.

– O documento escrito máis antigo sobre a existencia de viñedo en Galicia é un documento do ano 816 sobre o mosteiro de Atán, localizado no Tombo Vello da Catedral de Lugo. Pombeiro é o mosteiro da zona que maior volume de documentación foral conserva.

– No sistema viario da Ribeira Sacra tiña gran importancia o transporte fluvial. Había barcas perto de San Tomé (Anllo, Sober), na que o barqueiro tiña que pasar de balde aos monxes de Santa Cristina, no porto de Papelle – do mosteiro de Pombeiro – ou en Entrambasaugas – do mosteiro de Santo Estevo -. Na Idade Media había unha importante economía fluvial: explotábase a pesca e a area do río.
Canzorro de Atán, interpretado coma un bebedor de viño e, recentemente, coma un músico do “dolium”, por Pablo Carpintero.
– Os datos existentes non permiten determinar a cantidade de terreo adicada a viñedo na Idade Media no espazo da Ribeira Sacra; na documentación sobre produción agraria o viñedo acapara un 80% dos documentos. Nesta documentación hai moitas referencias a froitas, destacando as figueiras. Tamén é importante a documentación sobre os soutos, para a produción de castañas. Hai tamén abundantes referencias a monte (necesario para o viñedo: estrume, estacas…) e a oliveiras: esta foi unha zona produtora de aceite.

– Na Ribeira Sacra non hai referencias documentais sobre variedades de uva. 

NOTAS

* Pode consultarse documentación sobre o viñedo en Galicia no Museo Etnolóxico de Ribadavia, que logo pasará ao Museo do Viño de Galicia.

Paula Vázquez Verao

O proxecto do “Atlas do viño”

Estes días, as xentes do Colado do Vento, sobre todo Javier e Paco, andamos atarefadas en facer enquisas sobre a forma tradicional na que se cultivaba o viño en toda a zona que hoxe é a DO Ribeira Sacra. 
Para xuño, teremos o traballo rematado e poderemos divulgar todos os coñecementos que estamos recopilando. Participamos nun proxecto do Ministerio de Cultura para recoller datos de todas as DO españolas, colaborando coa arquitecta Isabel Aguirre de Úrcola, mais queremos amplialo na nosa zona elaborando nós o noso propio “caderno do viño”.
Podedes participar no proxecto poñéndovos en contacto connosco, se sabedes de viñateiros a quen entrevistar ou de aparellos usados na viticultura tradicional.
De momento, deixámosvos unhas anécdota, cun pouco de humor, das moitas interesantes que estamos a recoller. 
“Antes mirábase a luna para podar”. A peor lúa era a nova. “Só son dous tempos de luna: a luna só é menguar e despois volver crecer”. “Para podar mirábase máis a chea”.
Un home ribeirao díxolle ao Pepe en Chanteiro cando andaban podando: “Vós, podades na lúa nova: nin viño, nin madeira”.
O Pepe díxolle: “Nós, como non somos ribeiraos, non sabemos”. Preguntoulle ao Constante de Chanteiro que en qué lúa podaba, e este díxolle: “Eu sempre podei polo sol, non pola lúa”. Resulta que tiña unha viña onda o río e probou a vendimar un cacho en cada lúa, e dixo “eu non lle conocín nada”. Ese día que estaban podando, era lúa nova, e as parras de alicante resultou que estaban tan cheas que non daban metido o coitelo. “Aquelo foi un bo milagre”.
“O que lle mira ás lunas que quede en ayunas”.


Contounos o José Varela do Saviñao.  
“Eu podaba na chea, e tamén na creciente, ata que entraba a vella. Pero se podas na nova non se nota; a nova nótase na madeira. No carballo se podas na nova, medra cara abaixo. Na vella medra menos pero para arriba. Pero antes, os que tiñan moita viña, podaban en todas as lunas. Desde que empezaban ata que acababan, e non se notaba unhas das outras. A luna mala é a do mes de agosto, tanto a nova como a vella. As silvas, se cortabas un silveiro na luna vella de agosto, ese silveiro para retoñar, manda mecha! E, se retoña, retoña sen forza. E os toxos igual, se os cortas na luna de agosto non medran. Non sei por que…”

HISTORIA DO VIÑO – O VIÑO EN GALICIA



* Para celebrar a XXXI edición da Feira do Viño de Amandi, de Sober, deixámosvos un texto sobre a Historia do viño e sobre o viño en Galicia elaborado sobre as notas dos cursos Home, auga e paisaxe na Ribeira Sacra (novembro de 2010) e A Cultura do Viño na Idade Media (xullo de 2010). Tamén podedes consultar as notas sobre o Amandi na obra de Germán Vázquez, historiador monfortino, recopiladas aquí por Javier Vivirido.

Paula Vázquez Verao
– ORIXE DA VIDE E DO VIÑO

Os rexistros máis antigos sobre vide son da era Terciaria, de hai c. 35.000 millóns de anos antes do presente. Estas vides aparecían nas ribeiras das zonas lacustres. Só hai rexistros desta planta nas terras do hemisferio norte (no austral non hai videiras ata que as introduce o ser humano).

Co arrefriamento climático do final da era Terciaria extínguense moitas especies, mentras outras reducen a súa área de distribución, como no caso da vide, que se replegou ao sul do continente euroasiático.
No Neolítico inicial, cando c. 10.000 anos antes do presente (VIII milenio a. C.) se inicia o proceso de domesticación de especies botánicas e zoolóxicas salvaxes, non se constata a domesticación da videira.



Entre 6.500 – 6.000 a. C. dátanse os primeiros rexistros de vide domesticada nos territorios transcaucásicos e as primeiras evidencias de uso desta planta para a elaboración de viño. Aquí aparecen sementes que indican un proceso inicial de domesticación (aparecen pés de vide hermafroditas – as videiras salvaxes tiñan pés femia e pés macho) e acháronse en cerámicas de c. 6.000 a. C. restos de tecidos biolóxicos, coma o ácido tartárico, que só se producen durante o proceso de elaboración do viño. Restos de ácido tartárico tamén se documentan en múltiples xacementos neolíticos máis recentes do Próximo Oriente, coma en Susa, entre 6.000 e 3.000 a. C., polo que se supón unha expansión deste cultivo dende o Cáucaso. Progresivamente, o cultivo da vide tamén se expande cara o Mediterráneo oriental, con rexistros de cultivo da vide en Chipre c. 4.500 – 3.900 a. C. e co achádego de sementes de vitis claramente prensadas en Macedonia de c. 4.600 – 4.000 a. C. 
Entretanto, en Galicia non se documenta a existencia de vide no Neolítico.

– EXPANSIÓN DA VIDE POLO MEDITERRÁNEO ORIENTAL

Entre 3.000 e 1.500 a. C., os pobos mesopotámicos e exipcios cultivan e expanden a vide por todo o Mediterráneo oriental. 

O viño ten unha gran importancia comercial e cultural para estas civilizacións, nas que é distintivo das clases acomodadas. 
En Mesopotamia, Hammurabi (c. 1750 a. C.) establece as reglas do comercio do viño. 
En Exipto, o viño vai desprazando a outras bebidas (coma a cervexa) ata ser a bebida real por excelencia. Hai que ter en conta que o viño exipcio non só é froito da fermentación da uva, senón que o zume de uva se mixturaba co de granada e outras froitas, con pedras e resinas, entre outros compoñentes. O viño exipcio mellor considerado era o de perla negra. 
Na cultura xudea a vide ten unha grande importancia simbólica, sendo a primeira planta que cultiva Noé tras o diluvio. 
Entretanto, na Galicia do Calcolítico e do Bronce non hai evidencias da existencia de videiras.


– CHEGADA DO VIÑO AO MEDITERRÁNEO OCCIDENTAL

Entre 1.500 e 900 a. C. prodúcese unha segunda expansión do cultivo da vide a través dos gregos, exipcios e fenicios, chegando ata Cartago, Sicilia e o sul da península Ibérica. Namentres, arredor do 800 a. C. prodúcese un arrefriamento climático que dificulta o cultivo de vide en zonas coma Galicia.

Para Grecia, o consumo de viño é un elemento fundamental da cultura, costume que Roma importa do pobo grego. Lémbrese que nestas culturas o viño se consumía rebaixado con auga. En Pompeia acháronse variedades cultivadas de vide e puídose constatar que a videira silvestre era xa escasa (s. I d. C.), predominando a vide hermafrodita.
En Galicia, na Idade do Ferro (c. 800 a. C. ata a romanización) hai menos especies agrícolas que no Neolítico e non se constata a presenza de vide. 

– ÉPOCA GALAICO-ROMANA – SEN EVIDENCIAS CLARAS DE VIÑO CULTIVADO EN GALICIA

Na época galaico-romana (s. I a. C. – V d. C.) non hai evidencias seguras de cultivo de vide en Galicia (hai lagares en castros romanizados, pero non está constatado que fosen para a elaboración de viño). Sí hai evidencias de consumo deste produto – 

ánforas que contiñan viño nas rías da Coruña e Vigo, fragmentos de recipientes contedores de viño en Elviña e no entorno da Torre de Hércules, restos dispersos no val do Miño e inscripcións e representacións escultóricas de vides – 

, pero ningunha das ánforas atopadas con restos de viño foi fabricada na Gallaecia. 
A bebida popular dos pobos galaicos era, segundo a coñecida cita de Estrabón, o zythos. 
Os montañeses (galaicos, astures e cántabros) “beben zythos e o viño, que escasea, cando o obteñen consúmese enseguida nos grandes festíns familiares”.

Con todas as cautelas que se deben ter cunha fonte coma Estrabón, que agrupa a todos os pobos do norte ibérico na denominación xenérica de montañeses e que nunca estivo na península, pódese interpretar o testemuño do xeógrafo grego entendendo que os galaicos non coñecían o cultivo de vides e só obtiñan o viño a través do comercio con Roma

Nos seus estudos arqueolóxicos Naveiro López atestigua que a maioría de ánforas de viño en Galicia se localizan cronoloxicamente entre 50 a. C. e 50 d. C., época dun intenso intercambio entre Roma, que importa viño, e Galicia, que exporta peixe. Dende mediados do s. I d. C. desaparecen estas ánforas de viño romanas no país, o que se podería interpretar como o inicio da produción propia de viño en Galicia, enlazando co xa exposto sobre os restos de lagares documentados en castros romanizados, mais, lembremos: non hai restos de vide en Galicia na época romana, e sí de outras moitas plantas. 

Volvendo ao zythos, que segundo Estrabón era o que consumían os montañeses, esta bebida podería ser a cicerasidra, dos documentos medievais, pois, aínda que tamén foi identificada coa cervexa, en Galicia non se constata produción popular de cervexa, mais si de sidra.

– SEN BASE HISTÓRICA PARA DICIR QUE O AMANDI FOSE “VIÑO DE CÉSARES”


Un selo coas letras AAD dunha ánfora romana elaborada na costa valenciana ou catalá atopada no monte Testaccio de Roma (lugar onde se desbotaban as ánforas que contiñan o aceite e viño importados á cidade) foi interpretado acriticamente como “de Amandi” e atribuído ao Amandi da Ribeira Sacra, e esta é a orixe da famosa confusión sobre os “viños de césares”, lenda sen base histórica.
Ademais, os autores greco-romanos que escriben sobre a agricultura e/ou sobre Galicia non mencionan o cultivo de vide no noso país. Non o fai Catón, en De agri cultura, que fala dos tipos de viño consumidos en Roma, da enxeñería vitícola ou dos sistemas de transporte de viño, nin Plinio, nin Columela, nin Estrabón, que di que o viño é levado aos galaicos polos romanos.
* Ver o artigo “As enganosas ánforas de Amandi”, aquí.



– O VIÑO NA IDADE MEDIA


No periodo medieval, o viño non era un capricho ou unha moda refinada da nobreza – que tamén – , senón unha necesidade ante a habitual contaminación das augas de bebida por falta dun sistema de canalización e evacuación de augas suxas adecuado, polo menos no que respecta á Europa cristiá en xeral. O viño foi, tamén, esencial na medicina oficial medieval polo seu papel antiséptico e continuou sendo elemento terapéutico principal dos remedios populares, sobre todo o tinto. Basta citar a Maimónides, que recomenda, como médico persoal de Saladino, os viños de moscatel de Al-Andalus, así como viño de garnacha.
Considerado un alimento máis, a bebida máis sa e a de maior prestixio, o viño converteuse en produto comercial europeo por excelencia da Plena e Baixa Idade Media.

– PRIMEIROS INDICIOS DA PRODUCIÓN DE VIÑO EN GALICIA EN ÉPOCA ALTOMEDIEVAL

Para o período altomedieval (s. V – X) é moi escasa a documentación en todos os aspectos, mais no que respecta ao viño podemos deducir a súa produción en Galicia dunha serie de indicios.

Un deles atópase en Gregorio de Tours, historiador cristián do s. VI, que relata, nos Milagres de San Martiño, a lenda do milagre das uvas de Galicia, ubicada nun emparrado situado ante a basílica de San Martiño, que se indentifica coa primitiva basílica onde hoxe está emprazada a catedral de Ourense. Segundo a lenda, un bufón do rei quixo burlarse da prohibición de coller as uvas sagradas desta pérgola, alongando unha man para tomar un racimo. Mentras tal facía, o brazo íaselle convertendo en parra. O rei, airado, quixo castigar ao vasalo, mais detívoo o bispo, alegando que non impuxese o seu castigo cando Deus xa o fixera. Finalmente, o bufón obtivo o perdón divino.

Por outra parte, a palabra “lobio”, que significa emparrado, conservada en topónimos galegos, coma o Lobios de Sober, é de orixe sueva, polo tanto incorporada ao noso acervo lingüístico na ápoca do reino suevo de Galicia (do 410 ao 585, continuando o reino baixo dominio visigodo ata 711).

Outro dato que apoia a hipótese da expansión do viñedo en Galicia en época sueva (s. V – VI) é que as variedades de vide galegas están relacionadas xeneticamente coa zona do Rin e co este de Europa.

No século VII está documentado o tráfico marítimo entre Galicia e Bourdeaux, zona vitícola, pero sen evidencias de comercio de viño.

De mediados do s. VIII, os documentos relativos ás fundacións de Odoario refiren que segundo se fundan vilas e igrexas se prantan viñedos e pomares. Estes documentos son problemáticos polas frecuentes interpolacións que sufriron, mais estes datos sobre o cultivos de vides e mazairas poden considerarse válidos, pois non habería interese ningún en falsificar tales informacións. Nesta época pódese supoñer o inicio do cultivo vitícola na Ribeira Sacra, impulsado polos bispos de Lugo, que “colonizan” esta zona.

A partir de aquí, unha historia do viño en Galicia dende a Idade Media xa non se pode facer apoiándose na paleobotánica, pois no noso país non houbo tradición de aplicar as técnicas paleobotánicas máis aló da época romana.

– PRODUCIÓN SEGURA DE VIÑO EN GALICIA DENDE O S. IX E GRAN EXPANSIÓN DO VIÑEDO DENDE O S. XI

No s. IX – X a documentación constata que o viñedo está implantado en todas as zonas vitícolas de GaliciaUn exemplo é o documento da fundación de Santo Estevo de Atán, en Pantón, do ano 816, que di que cando se funda o mosteiro se plantan tamén viñas e maceiras.
Os documentos do s. X permítennos saber que hai un equilibro entre o pomar e o viñedo nas transaccións, sobresaíndo o primeiro ata mediados de século e comezando a aumentar o viñedo a finais de século ata a súa gran preponderancia no século XI. Tamén as compravendas que se pagan en especie amosan a preponderancia do viño (80% dos casos) como medio de pago, desaparecendo a sidra da documentación dende o s. XI, aínda que non as mazairas.
Así, o viño convírtese nun produto valorado comercialmente, estando na base do desenvolvemento de núcleos urbanos no s. XII.
Sempre se vinculou aos mosteiros, sobre todo aos do Císter, este impulso do cultivo do viñedo, aínda que hai que matizar isto, valorando a iniciativa do propio campesiñado na produción vitícola. Certo é que os mosteiros cobraron rendas en viño, fomentando a súa produción, tanto para usalo na Eucaristía e consumilo nos refectorios como para comerciar con el.


– O VIÑO: PRODUTO COMERCIAL GALEGO POR EXCELENCIA ENTRE OS S. XIII AO XV

Dos s. XIII ao XV intensifícase a plantación de viñedo no en todas as zonas vitícolas galegas, chegando a ser no Ribeiro case un monocultivo, onde no s. XV a vide ocupa un 80% da superficie cultivada.
A partir de 1380, pasada a peste negra, a expansión comercial galega coincide co fomento do cultivo do viñedo. Na documentación de foros e arrendamentos (datos da zona do Ribeiro) mencíonase a sutitución de soutos por viñas, aínda que é máis corrente que o viñedo gañe terras de monte e leiras de cereais, pois viñedo e o souto sempre se complementaron, con ambos produtos ben valorados, así coma polo uso das pólas de castiñeiro para a viña e da súa madeira para facer barricas.
É difícil documentar as prácticas agrícolas, pois o único recollido nas fontes documentais é o produto desas actividades; en función do valor que se lle dá a cada produto e das fincas que se venden, compran ou arrendan deducimos o “mapa” agrícola.
Tradicionalmente foi atribuído ao asentamento do Císter en Galicia, a partir de mediados do s. XII, a introdución de melloras técnicas no cultivo do viño e de novas variedades, aínda que non existe documentación para poder afirmar tais extremos; o único que podemos facer é deducir a influencia que no mundo vitícola galego puido ter Borgoña, zona produtora de viños de calidade con viticultura ben documentada dende o s. IV, coa influencia franca en Galicia dende finais do s. XI (chegada de Afonso Reimúndez e Afonso Enríquez, de monxes de Cluny e instalación de artesáns e comerciantes francos nas vilas do Camiño de Santiago). Non sen desbotar a importancia dos mosteiros – non só dos do Císter – no impulso ao cultivo do viño, o profesor Francisco Javier Pérez, na súa maxistral exposición O viño e os mosteiros do Ribeiro medieval [curso: A Cultura do Viño na Idade Media], puxo acento no saber popular en canto ao cultivo vitivinícola, documentado, como dixemos, en Galicia moito antes da expansión do Císter, legado que os mosteiros recolleron. Ademais, o profesor sinalou que no impulso comercial galego de finais do s. XIV, onde o viño ocupa un papel central, foi moito máis importante a iniciativa da burguesía cidadá cá a dos mosteiros, malia que a conservación da documentación é moi desigual e sobreabunda a dos centros monásticos sobre a dos arquivos da nobreza galega, dispersos por Castela, onde invertiron e construíron os seus pazos os nobres galegos dende o s. XIII.
Hai poucos datos sobre as especies de uva cultivadas e sobre o viño producido en Galicia. Só podemos saber que se cultivaba branco e tinto e que, no caso do Ribeiro, o branco é o máis mencionado nos documentos do s. XIV e XV.
O aprecio polos bos caldos e o xurdimento de toda unha cultura enolóxica a finais da época medieval está en relación co ascenso da burguesía e a necesidade creada de distinción das bebidas de prestixio das populares.
Nos momentos finais da Idade Media, o viño de misa, antes tinto, en clara analoxía co sangue de Cristo, cambiouse polo branco quizais por qué, como di Francisco Xabier Castro Pérez, o pobo xa aceptaba a abstracción de que o que se consagraba era sangue de Cristo e non era tan importante a color do líquido; quizais tamén porque dende o s. XIII a comuñón deixo de ser administrada aos laicos baixo as dúas especies.
Tamén a fin da Idade Media é a época de decadencia do emparrado, dos “lobios”, sustituído xeralmente polo estacado, achegando máis os acios á terra.


– O VIÑO EN GALICIA ENTRE OS S. XVI E XIX


Xa na época chamada moderna (s. XVI – XVIII), o comercio interno de viño foi importante en Galicia, sendo o mercado dos viños do Ribeiro a zona compostelá, coma na Idade Media, e para os da Ribeira Sacra Lugo, concentrándose a maior parte das ventas na época do San Froilán. 
A gradación do viño nos s. XVIII – XIX non era superior a 8%, do que se pode inferir que tamén anteriormente o viño sería igualmente frouxo; ademais, en moitos casos a uva soía misturarse con outras froitas para os caldos de consumo diario. Con todo, a bebida popular no Antigo Réxime non era o viño, produto caro, moito máis nos lugares sen produción local, senón a sidra.
O viño era valorado tamén como bebida espirituosa que axudaba a afrontar as duras tarefas campesiñas, aínda que cómpre sinalar que no caso das mulleres só era tolerado que bebesen na casa, e non habitualmente.



– CONLUSIÓNS PARA A NOSA RIBEIRA

No estado actual de coñecementos, non hai evidencias sobre a produción vitícola en Galicia en época romana. Polo tanto, o suposto consumo de viño de Amandi polos “césares” romanos só é unha lenda, xurdida dunha mala interpretación histórica.
Na chamada Ribeira Sacra podemos deducir – como para o resto de Galicia – que a vide se introduciu no s. V ou VI, estando o seu cultivo xa implantado, con seguridade, no s. IX (no 816 dátase o primeiro documento que menciona vides na zona de Lemos, no mosteiro de Atán, Pantón), e que se produxo unha gran expansión do viño, como produto comercial, dende o s. XI.
E, unha reflexión. ¿Acaso é menos digna a nosa Historia porque o Amandi non fose “viño de césares”? No viño de Amandi, no viño de toda a ribeira de Sober e das outras zonas da D. O. Ribeira Sacra, condénsase unha historia de saber agrícola e a suor de quenes con amor e esforzo sacan da terra, ano a ano, o seu zume. 
A cuestión de por qué nos interesan máis as películas de romanos cá a complexa e interesante realidade que pouco a pouco imos desentrañando – ou descubrindo, escoitando ou lendo a investigadores que xa teñen moito traballo feito sobre o tema do viño en Galicia – é outro asunto, relacionado coa mecánica de ver todo con ollos de consumidor, e será que ao consumidor lle interesa máis a Roma imperial imaxinada que unha comarca campesiña da Romania pero, como deixou dito Kant, “cómpre distinguir aquilo que ten dignidade do que só pode ter valor”. Ollo! Que non houbese viño na época romana na chamada Ribeira Sacra non quere dicir que non fose importante nesta zona o proceso de Romanización, con múltiples vilas romanas, castros romanizados e asentamentos tan importantes coma Castillón, Proendos ou San Vicente.



O viño foi sempre símbolo de civilización en distintos sentidos: para Roma beber viño era o civilizado, fronte ás outras bebidas fermentadas dos “bárbaros”, era o sangue de Cristo, usado para a Comuñón, beber viño de calidade era símbolo de distinción da burguesía ascendente tardomedieval, foi considerado sangue da terra dende antes do Cristianismo, e así os nacionalismos da “primavera dos pobos”, na Europa decimonónica, consideraron o viño un dos elementos máis representativos dun país…
Hoxe, na Ribeira Sacra, o viño é goce de vivir, gusto pola calidade e valor comercial, sangue da nosa ribeira empenzoñada de velenos das empresas que nos colonizan que apaga as penas desta terra na periferia do primeiro mundo.


– FONTE 

* Texto elaborado sobre as notas das conferencias de Pablo Ramil Rego, Anselmo López Carreira, Francisco Javier Pérez e F. Xabier Castro Pérez nos cursos citados arriba.

o viño na Idade Media

Paula Vázquez Verao

O que vén a seguir son unhas notas, dispostas á miña maneira e con breves adicións de “colleita” propia, do interesante curso A Cultura do Viño na Idade Media, organizado pola UNED de Ourense e o Centro de Estudos Medievais de Ribadavia os días 29 e 30 de xuño e 1 de xullo en dita vila, co apoio de Turgalicia, da Deputación de Ourense, do Concello de Ribadavia, da Fundación Festa da Historia, de Caminos de Sefarad – Red de Juderías de España e do Consello Regulador da Denominación de Orixe do Ribeiro.
Foron xornadas de proveito, non só no plano do coñecemento e do aproveitamento de ideas sobre liñas de estudo que podemos abrir na nosa Ribeira Sacra, senon tamén porque se degustaron os gorentosos blancos da zona no curso dunha visita ás vilas histórico-medievais do Ribeiro.
Sen dúbida, na Ribeira Sacra debemos imitar o interese do Ribeiro pola investigación rigorosa e a divulgación da súa propia historia.


No periodo medieval, o viño non era un capricho ou unha moda refinada da nobreza – que tamén – , senón unha necesidade ante a habitual contaminación das augas de bebida por falta dun sistema de canalización e evacuación de augas suxas adecuado, polo menos no que respecta á Europa cristiá en xeral. O viño foi, tamén, esencial na medicina oficial medieval polo seu papel antiséptico e continuou sendo elemento terapéutico principal dos remedios populares, sobre todo o tinto. Basta citar a Maimónides, que recomenda, como médico persoal de Saladino, os viños de moscatel de Al-Andalus, así como viño de garnacha. 
Considerado un alimento máis, a bebida máis sa e a de maior prestixio, o viño converteuse en produto comercial europeo por excelencia da Plena e Baixa Idade Media e foi sempre símbolo de civilización en distintos sentidos: para Roma beber viño era o civilizado, fronte ás outras bebidas fermentadas dos “bárbaros”, era o sangue de Cristo, usado para a Comuñón, beber viño de calidade era símbolo de distinción da burguesía ascendente tardomedieval, foi considerado sangue da terra dende antes do Cristianismo, e así os nacionalismos da “primavera dos pobos”, na Europa decimonónica, consideraron o viño un dos elementos máis representativos dun país…
Dicir viño é algo máis que falar dun produto agrícola e o seu modo de produción e comercialización: é toda unha cultura, hoxe e na Idade Media.


I – DA SIDRA AO VIÑO

Notas da conferencia de Anselmo López Carreira.

A bebida popular na Galicia histórica dende a Idade do Ferro foi a sidra. En torno ao ano 1000, o viño sustitúe á sidra como produto comercial, sendo unha das bases do crecemento das cidades, mais aquela mantense coma bebida popular ata a actualidade – moito máis nas zonas non vitícolas –, sobre todo na Galicia asturicense, onde as condicións climáticas non permitiron a introdución do cultivo de videiras. 

A orixe do consumo de viño en Galicia data da época da romanización, conservándose evidencias de produción vitícola en castros xa romanizados así coma algúns indicios de consumo de viño, coma ánforas nas rías da Coruña e Vigo, fragmentos de recipientes contedores de viño en Elviña e no entorno da Torre de Hércules, restos dispersos no val do Miño e inscripcións e representacións escultóricas de vides.
Con todo, a bebida popular dos pobos galaicos era, segundo a coñecida cita de Estrabón, o zythos:

Os montañeses (galaicos, astures e cántabros) “beben zythos e o viño, que escasea, cando o obteñen consúmese enseguida nos grandes festíns familiares”.

Con todas as cautelas que se deben ter cunha fonte coma Estrabón, que agrupa a todos os pobos do norte ibérico na denominación xenérica de montañeses e que nunca estivo na península, pódese interpretar o testemuño do xeógrafo grego entendendo que os galaicos non coñecían o cultivo de vides e só obtiñan o viño a través do comercio con Roma (cousa que hai que contrastar cos achádegos de lagares).

Nos seus estudos arqueolóxicos Naveiro López atestigua que a maioría de ánforas de viño en Galicia se localizan cronoloxicamente entre 50 a. C. e 50 d. C., época dun intenso intercambio entre Roma, que importa viño, e Galicia, que exporta peixe. Dende mediados do s. I d. C. desaparecen estas ánforas de viño romanas no país, o que se interpreta como o inicio da produción propia de viño en Galicia, enlazando co xa exposto sobre os restos de lagares documentados en castros romanizados. Decoñécese se este viño era obxecto de comercio exterior, non podendo aceptar valor histórico para a lenda de que o viño de Amandi era “viño de Césares”, que cobrou máis auxe co impulso recente da viticultura na Ribeira Sacra. Parece que no monte Testaccio, en Roma, lugar onde se desbotaban as ánforas que contiñan o aceite e viño importados á cidade, se atoparon ánforas de viño co selo AMANDI, pero de procedencia catalana, sendo ademais Amandus un nome latino moi común. Unha lenda tradicional moi interesante sobre o viño de Amandi en Roma é a que di que este era levado á cidade eterna para os papas misaren con el.

Volvendo ao zythos, que segundo Estrabón era o que consumían os montañeses, esta bebida podería ser a cicera, sidra, dos documentos medievais, pois, aínda que tamén foi identificada coa cervexa, en Galicia non se constata produción popular de cervexa, mais si de sidra.

Para o período altomedieval (s. V – X) é moi escasa a documentación en todos os aspectos, mais no que respecta ao viño podemos deducir a súa produción en Galicia dunha serie de indicios.

Un deles atópase en Gregorio de Tours, historiador cristián do s. VI, que relata, nos Milagres de San Martiño, a lenda do milagre das uvas de Galicia, ubicada no emparrado situado ante a basílica de San Martiño, que se indentifica coa primitiva basílica onde hoxe está emprazada a catedral de Ourense. Segundo a lenda, un bufón do rei quixo burlarse da prohibición de coller as uvas sagradas desta pérgola, alongando unha man para tomar un racimo. Mentras tal facía, o brazo íaselle convertendo en parra. O rei, airado, quixo castigar ao vasalo, mais detívoo o bispo, alegando que non impuxese o seu castigo cando Deus xa o fixera. Finalmente, o bufón obtivo o perdón divino.

Por outra parte, a palabra “lobio”, que significa emparrado, conservada en topónimos galegos, coma o Lobios de Sober, é de orixe sueva, polo tanto incorporada ao noso acervo lingüístico na ápoca do reino suevo de Galicia (do 410 ao 585, continuando o reino baixo dominio visigodo ata 711).

No século VII está documentado o tráfico marítimo entre Galicia e Bourdeaux, zona vitícola, pero sen evidencias de comercio de viño.
De mediados do s. VIII, os documentos relativos ás fundacións de Odoario refiren que segundo se fundan vilas e igrexas se prantan viñedos e pomares. Estes documentos son problemáticos polas frecuentes interpolacións que sufriron, mais estes datos sobre o cultivos de vides e mazairas poden considerarse válidos, pois non habería interese ningún en falsificar tales informacións.

Nos s. IX – X a documentación constata que o viñedo está implantado en todas as zonas vitícolas de Galicia. Un exemplo é o documento da fundación de Santo Estevo de Atán, en Pantón, do ano 816, que di que cando se funda o mosteiro se plantan tamén viñas e maceiras.
Os documentos do s. X permítennos saber que hai un equilibro entre o pomar e o viñedo nas transaccións, sobresaíndo o primeiro ata mediados de século e comezando a aumentar o viñedo a finais de século ata a súa gran preponderancia no século XI. Tamén as compravendas que se pagan en especie amosan a preponderancia do viño (80% dos casos) como medio de pago, desaparecendo a sidra da documentación dende o s. XI, aínda que non as mazairas.
Así, o viño convírtese nun produto valorado comercialmente, estando na base do desenvolvemento de núcleos urbanos no s. XII. Neste senso, os xudeos observantes da lei non podían beber viño que non fose kosher, é dicir, viño puro no que non interviñese no proceso de elaboración ningún xentil – nin ningunha muller, aínda que fose xudea – mais as xentes xudeas adicadas a actividades financeiras na Galicia baixomedieval si aceptaron os viños dos xentís galegos como medio de pago, por exemplo, nos contratos de alugueiro, como explicou María Gloria de Antonio Rubio na súa conferencia.
II – A EXPANSIÓN DO VIÑEDO EN GALICIA DENDE O S. XI

Así, no s. XI o viño convértese en produto comercial cuia importancia se acrecentará nos s. XIV e XV.
Sempre se vinculou aos mosteiros, sobre todo aos do Císter, este impulso do cultivo do viñedo. Certo é que os mosteiros cobraron rendas en viño, fomentando a súa produción, tanto para usalo na Eucaristía e consumilo nos refectorios como para comerciar con el.
No caso do Ribeiro, que non é terra onde abunden os mosteiros, distintos mosteiros galegos, sobre todo da zona de Compostela, obtiveron señoríos no Ribeiro, co obxectivo de explotar o viño, así coma as catedrais de Santiago e Lugo e as ordes militares, sobre todo a de San Xoán.

Dos s. XIII ao XV intensifícase a plantación de viñedo no Ribeiro, coma noutras zonas vitícolas galegas, chegando a ser aquí case un monocultivo: no s. XV a vide ocupa un 80% da superficie cultivada do Ribeiro. A partir de 1380, pasada a peste negra, a expansión comercial galega coincide co fomento do cultivo do viñedo no Ribeiro. Na documentación de foros e arrendamentos mencíonase a sutitución de soutos por viñas, aínda que é máis corrente que o viñedo gañe terras de monte e leiras de cereais, pois viñedo e o souto sempre se complementaron, con ambos produtos ben valorados, así coma polo uso das pólas de castiñeiro para a viña e da súa madeira para facer barricas.

É difícil documentar as prácticas agrícolas, pois o único recollido nas fontes documentais é o produto desas actividades; en función do valor que se lle dá a cada produto e das fincas que se venden, compran ou arrendan deducimos o “mapa” agrícola.

Tradicionalmente foi atribuído ao asentamento do Císter en Galicia, a partir de mediados do s. XII, a introdución de melloras técnicas no cultivo do viño e de novas variedades, aínda que non existe documentación para poder afirmar tais extremos; o único que podemos facer é deducir a influencia no eido vitícola de Borgoña, zona produtora de viños de calidade con viticultura ben documentada dende o s. IV, coa influencia franca en Galicia dende finais do s. XI (chegada de Afonso Reimúndez e Afonso Enríquez, monxes de Cluny e instalación de artesáns e comerciantes francos nas vilas do Camiño de Santiago). Sen desbotar a importancia dos mosteiros – non só dos do Císter – no impulso ao cultivo do viño, o profesor Francisco Javier Pérez, na súa maxistral exposición O viño e os mosteiros do Ribeiro medieval, puxo acento no saber popular en canto ao cultivo vitivinícola, documentado, como dixemos, en Galicia moito antes da expansión do Císter, legado que os mosteiros recolleron. Ademais, o profesor sinalou que no impulso comercial galego de finais do s. XIV, onde o viño ocupa un papel central, foi moito máis importante a iniciativa da burguesía cidadá cá a dos mosteiros, malia que a conservación da documentación é moi desigual e sobreabunda a dos centros monásticos sobre a dos arquivos da nobreza galega, dispersos por Castela, onde invertiron e construíron os seus pazos os nobres galegos dende o s. XIII.
Hai poucos datos sobre as especies de uva cultivadas e sobre o viño producido en Galicia; só podemos saber que se cultivaba branco e tinto e que, no caso do Ribeiro, o branco é o máis mencionado nos documentos do s. XIV e XV.
O aprecio polos bos caldos e o xurdimento de toda unha cultura enolóxica está en relación co ascenso da burguesía e a necesidade creada de distinción das bebidas de prestixio das populares, como sinalou a profesora Ana María Rivera Medina, falando do aprezo dos burgueses bilbaínos polos viños do Ribeiro, que se comerciaban a través da Hermandad de las Marismas, asociación de comerciantes dos portos entre Santander e Oporto coa finalidade de defenderse dos ataques e do tráfico comercial estranxeiro.
Quenes tamén estimularon o aprezo polo viño de calidade foron os papas de Avignon (1309 – 1377), como indicou Carlos Roura Roig, os que nas súas recepcións e festividades servían ágapes con bos viños tintos da Borgoña e brancos azucrados das ribeiras mediterráneas. Nas zonas vitivinícolas do actual estado francés a viticultura tén moita tradición, dende época romana, mesmo anterior, sendo durante a Alta Idade Media os propios bispos cultivadores de viño: do mesmo San Martiño din as crónicas que posuía un gran talendo como viticultor e que dende a diocese de Tours dirixía el mesmo as plantacións de viñedo.
Nos momentos finais da Idade Media, o viño de misa, antes tinto, en clara analoxía co sangue de Cristo, cambiouse polo branco quizais por qué, como dixo Francisco Xabier Castro Pérez, o pobo xa aceptaba a abstracción de que o que se consagraba era sangue de Cristo e non era tan importante a color do líquido; quizais tamén porque dende o s. XIII a comuñón deixo de ser administrada aos laicos baixo as dúas especies.
Tamén a fin da Idade Media é a época de decadencia do emparrado, dos “lobios”, sustituído xeralmente polo estacado, achegando máis os acios á terra.


Xa na época moderna (s. XVI – XIX), o mercado do viño interno foi importante en Galicia, sendo para os viños do Ribeiro a zona compostelá, coma na Idade Media, e para os da Ribeira Sacra Lugo, concentrándose a maior parte das ventas na época do San Froilán, como sinalou Francisco Fumega.
A gradación do viño nos s. XVIII – XIX non era superior a 8%, do que se pode inferir que tamén na Idade Media o viño sería igualmente frouxo; ademais, en moitos casos a uva soía misturarse con outras froitas para os caldos de consumo diario.
Con todo, a bebida popular no Antigo Réxime non era o viño, produto caro, moito máis nos lugares sen produción local, senon, como xa se dixo, a sidra.
O viño era valorado tamén como bebida espirituosa que axudaba a afrontar as duras tarefas campesiñas, aínda que cómpre sinalar que no caso das mulleres só era tolerado que bebesen na casa, e non habitualmente.

Hoxe, na Ribeira Sacra, o viño é tamén goce de vivir, gusto pola calidade e valor comercial, sangue da nosa ribeira empenzoñada de velenos das empresas que nos colonizan que apaga as penas desta terra na periferia do primeiro mundo.

o amandi en Germán Vázquez

Con motivo da celebración da XXX Feira do Viño de Amandi, a nosa Asociación quere facer unha pequena homenaxe ós colleiteros e adegueiros con esta somera recopilación de textos do libro Historia de Monforte y su tierra de Lemos (páx. 539, 812), escrito polo famoso historiador monfortino Germán Vázquez. Nel pode lerse que xa no ano 1579 os tintos de Amandi e da terra de Lemos eran xunto cos de Ourense e Ribadavia os mellor pagados e valorados de Galicia; que estaba prohibido por lei vender viño novo antes do 11 de novembro, ou a prohibición de mesturar este co vello. Destacar tamén que nunha súplica de 1795 están descritas as sorprendentes e repulsivas mesturas que engadían os adegueiros para conservar o viño. Curioso é tamén que estaba prohibido vendimar antes do 4 de outubro (San Francisco), para así crear eses viños exquisitos, fortes, e maduros, facilitando unha mellor conservación e mellor prezo.

“TASA DE BASTIMENTOS
… los precios de los articulos de primera necesidad, indúcenos a recoger aquí los vigentes en Santiago en el año 1579…
Vino: … Y el vino tinto de Orense y Rivadavia a 16 maravedises el azumbre: el vino blanco de las Mariñas a 12 y el tinto a 14. El tinto de Salnés y Rivadulla a 8 maravedises y el de la tierra de Lemos y Amandi a 14.”

Nuestra comarca seguía la centenaria producción de sus famosos mostos de Amandi, Esperón, Vilachá y Espasantes, de Balboa y Montepando. Eran muy estimados, como al presente, de modo especial los de Amandi, así como sus aguardientes.
Al comenzar las labores de la vendimia, prohibiase la venta de vino nuevo antes del 11 de noviembre (San Martín) y su mezcla con el viejo. La desobediencia suponía la pérdida del producto, el pago de una fuerte multa y unos días de cárcel.
A 9 de septiembre de 1795 se dictaba un real acuerdo relacionado con las vendimias, pues venía observándose que “los dueños de viñas vendimian antes de que esté maduro el fruto, prefiriendo sus mal entendidos intereses a la salud pública…”. Se disponía el reconocimiento previo, por peritos nombrados por la Justicia, del estado de madurez de la uva, para evitar la obtención de vinos agrios y picantes, desapacibles al paladar “y que no pueden durar ni aun medio año sin sostenerlos con composiciones nocivas, como son sangre de buey o carnero, raices de helechos, gatos o perros, azufres y otras artes de que usan ocultamente”.
En la misma disposición se encomia la conducta de los que dejando madurar el fruto “hacen unos vinos esquisitos, espirituosos y de buena boca, los conservan mucho tiempo y los venden a mayor precio…”. Se prohibia, bajo multa, que por ningún motivo se permitiera en Galicia la iniciación de faenas de la vendimia “hasta después de San Francisco (4 octubre)”.

Un autor anónimo, que escribia después de 1718, dice en relación con nuestra producción agropecuaria: “Abunda de vino, que es el mayor del valle, y su regular cosecha excede de ducientos cañados, y en parajes como en Amandi y otros es de tan noble calidad que se extrahe considerable porción para Inglaterra; y de este valle se surte Sarria, Lugo, Mondoñedo y otras montañas…”