PETRÓGLIFOS DE SOBER (CADRO XERAL)

Petróglifos son todos aqueles debuxos ou gravados en pedra; manifestacións que se atopan por todo o mundo en épocas diversas.
No territorio galaico contamos cun conxunto de insculturas ao aire libre moi numeroso e peculiar, unha das manifestacións culturais máis xenuinas da nosa terra. Datados o groso destes gravados rupestres no III e II milenio a. C., presentan unha serie de características comúns: o soporte xeralmente granítico, a técnica do gravado, case sempre piqueteado, e unha temática dividida en dous bloques, xeométrica e naturalista, singularizando esta última os petroglifos galegos con repecto aos do resto da fachada atlántica europea.

Os motivos xeométricos (círculos, espirais, coviñas, sucos, labirintos…), os máis numerosos, aparecen xeralmente en afloramentos rochosos a rente do chan, o que se interpreta coma unha “linguaxe” de complexo significado simbólico restrinxida a determinados individuos da sociedade.
Entre os gravados de temática naturalista distínguense os zoomorfos (cervos, serpes, cabalos), que son os máis numerosos deste grupo e van, a maior parte deles, asociados aos xeométricos, e os antropomorfos, case sempre varóns realizando actividades de alto prestixio social (caza, equitación, exhibición de armas que se corresponden con modelos dos inicios da metalurxia galaica, no III milenio a. C.), situados en rochas moi destacadas na paisaxe, visíbeis dende lonxe, o que fai pensar nunha manifestación destinada a reafirmar o poder das nacentes elites nun momento de aumento de excedentes agrícolas.
A catalogación feita polo arqueólogo Iván Álvarez Merayo no 2006 elevou ata 18 os puntos de petróglifos inventariados en Sober, aínda que hai constancia de 4 insculturas máis, actualmente perdidas, e acháronse outras penas con unha ou varias coviñas illadas.
A Pena do Cabalo presenta o único motivo naturalista coñecido nos petróglifos de Sober: un cabalo deseñado dun só trazo. O grao de abstracción da figura fai problemático encadrala como pertencente á mesma época e significado que o conxunto de zoomorfos do Grupo Galaico de Arte Rupestre. É reseñábel o Petróglifo da Tapada do Monte, a carón do rego do Baldeiros, realizado sobre unha laxa esquistosa con moitos sucos naturais, soporte moi pouco habitual dos gravados rupestres galegos.
Hai petróglifos de época histórica: a phi da Calzada de Pedride, en Proendos, ou as cruces coas que se “cristianizou” o Petroglifo da Tapada do Monte son un exemplo destes.
As insculturas rupestres foron vistas pola xente do pobo como manifestacións enigmáticas dun mundo mítico, estando asociados xeralmente a lendas, o cal é un intento de explicar unha realidade da que se perderon as claves interpretativas. Mais, que perderamos as claves non lles resta valor a estas manifestacións dos nosos antergos; o misterio e a imaxinación veñen a encher os baleiros da certeza. Probade a achegarvos aos petróglifos unha noite de luar con esa luz leitosa e imprecisa e con todos eses sons da sinfonía da noite. ¡Xa diredes! Posibelmente atopedes un punto de conexión coa intención orixinal dos seus talladores.


1. Tapada do Monte

13. Pombal
* Véxaos todos na sección PETROGLIFOS.
Pídanos por correo electrónico unha copia do mapa de maior resolución (paulaverao@hotmail.com).

PETROGLIFOS DE SOBER

Por Alfonso Campos Pérez

limiar
Cando eramos pequenos, as nosas nais levábannos a ver o sol, a lúa e as estrelas debuxadas naquelas pedras do Xestal, e mirabamos arroubados o sol grandichón, a lúa máis pequeniña e as aínda máis cativas estrelas, repartidas por toda a pedra, como puntiños escavados na rocha.
E criamos ver un pequeno poñendo alí eses garabatos tan parecidos ós nosos. Si, ós adultos habíanlles de parecer algo inxenuos e sen orde, pero nós ben sabiamos que podían representar o universo enteiro.
Oímos, logo, aquelas historias de sacrificios, do branco cabalo de Santiago deixando as súas pegadas e, no 1977, con Enrique Fernández Llano, empezamos a saber dun tal Vázquez Seijas como un dos primeiros divulgadores das nosas insculturas.
Cando xa fomos repoliños acompañamos a algúns curiosos, escoitamos os seus comentarios e fomos, ó longo dos anos, lendo algúns libros, co vicio xa irremediablemente no corpo. Foi entón cando soubemos que había outras pedras semellantes ás nosas, denominadas polos estudosos Grupo Galaico de Arte Rupestre; formadas por un conxunto moi peculiar datado, de xeito amplo, na Idade do Bronce, entre o III e o II milenio antes de Cristo; observándose nel unha serie de factores comúns como o soporte xeralmente granítico, a situación, a temática, o estilo, a omnipresente liña curva, a erosión dos sucos, etc; podendo distinguir dous bloques diferenciados: un, o das figuras xeométricas (círculos, sucos, coviñas, espirais, etc.) cunha forte carga simbólica; e outro, menos numeroso, de carácter naturalista (cervos, cabalos, figuras humanas, armas, ídolos cilindro, etc.) máis propios das áreas costeiras, que individualizan os gravados galaicos fronte ós de outras estacións rupestres europeas.
E así, puidemos situar os de Sober, fundamentalmente dentro dos xeométricos, agás algunhas excepcións duvidosas de temática máis realista coma a da Pena do Cabalo en Proendos e o Petroglifo da Tapada do Monte en Anllo santo Estevo.
Nos últimos tempos o arqueólogo monfortino Iván Álvarez Merayo ampliou considerablemente o repertorio das insculturas ó ar libre soberinas, podendo falar, hoxe, de dezaoito puntos perfectamente ubicados, ós que, máis tarde ou máis cedo, se haberán de engadir outros xa referenciados e non atopados polo de agora.
Duns e doutros fala este traballiño, completado con algúns lugares interesantes do contorno inmediato.
Pouco máis podemos facer ca unha descripción física, de ubicación, establecer coincidencias e paralelismos, estatíscas, referirnos ás diferentes teorías ata o de agora elaboradas, e, sobre todo, deixar voar a imaxinación e soñarmos coa mirada inxel daquel neno que levaron un día a ver as estrelas o sol e a lúa, cunha xente escribindo nas pedras mensaxes que hoxe intentamos ler coma párvulos empezando a dar os primeiros pasos no silabario.
un pouco de historia
Durante séculos, os petroglifos galegos foron vistos polos nosos devanceiros como manifestacións enigmáticas dun mundo mítico que é, ó fin e ó cabo, un intento de explicación moi humana da realidade, un elemento transformador que, como opina o crítico británico George Steiner, se estamos dispostos, invade o noso ser e transfórmanos de xeito definitivo. Porque o mito ten a súa parceliña a carón da chamada ciencia, da racionalidade, do logos grego, desenvolvendo as nosas capacidades e potencialidades; o mito alimenta a imaxinación e responde a preguntas ás que non sempre a razón é capaz de dar cumprido curso: o verdadeiro senso da vida humán. Polo tanto, a explicación lendaria dos petroglifos é un valor engadido que enche de poesía unha das manifestacións máis singulares da arte galaica.
Será Manuel Murguía, reseña do nacionalismo e pai da historiografía galega, o que faga as primeiras referencias “serias” sobre os nosos gravados rupestres, servíndolle para reafirmar o seu celtismo militante e dar unha orixe común a Galicia, Bretaña, Irlanda e Escocia. O prestixio de Murguía fai que o estudo destes gravados experimente un importante despegue, producindo interesantes e controvertidos debates; e así, as insculturas, poden pasar de ser signos astronómicos de rito druídico a ser para os anticeltistas como García de la Riega, unha escritura neolítica producida polos Kimros. Teorías acertadas ou non pero que confirman o crecente interés por unha materia ata de agora descoñecida.
Será durante a época do Seminario de Estudos Galegos, e sobre todo Ramón Sobrino Buhigas cos seus longos anos de búsqueda e catalogación dos complexos rupestres para a Sociedade Arqueolóxica de Pontevedra, refrexado no Corpus Petroglyforum Gallaeciae o que dará un importantísimo pulo a estes estudos. Tralo parón da Guerra Incivil será o seu fillo Ramón Sobrino Lorenzo-Ruza quen siga con forza o traballo do pai.
Seguindo a Antonio de la Peña Santos, un dos grandes estudosos desta manifestación artística, despois dun período de estancamento (1980-1985), prodúcese un novo rexurdimento nos anos noventa no que destacan o própio Peña Santos, Vázquez Varela, Costas Goberna, Manuel García Rey, entre outros, así como autores do norte de Portugal. Obrigado é citar a Antonio Álvarez Núñez, arqueólogo do noso ámbito xeográfico, que dende antes deste período tiña feito importantes e referenciados estudos sobre os petroglifos de Campo Lameiro e Fentáns (Cotobade), á márxe doutros moitos traballos arqueolóxicos.
Nese rexurdimento, á parte da laboura feita a mediados dos anos 40 do século XX por Vázquez Seijas (1945-46) que é onde se citan por primeira vez os petroglifos do Concello de Sober e concretamente algúns da parroquia de Proendos, Figueiroá e Millán, foi no ano 2006, por mor dun encargo da área de Patrimonio da Consellería de Cultura da Xunta de Galicia, cando se catalogaron dezaoito puntos de insculturas ó ar libre da man do arqueólogo Iván Álvarez Merayo, fillo do citado Antonio Álvarez Núñez, situando o concello como referencia importante nesta arte prehistórica, sobre todo no referido á Galicia do interior, a gran descoñecida, onde se están producindo, nestes últimos anos, novos achádegos.

PETROGLIFO DA TAPADA DO MONTE

Anllo Santo Estevo
Motivos: círculos, sucos, cruces, cruces inscritas e cadrados, dubidoso motivo semellante a un ídolo-cilindro cunha paleta.
Esta pedra esquistosa dende a que podemos oír as augas do Baldeiros, é un caso singular, polo tipo de soporte pouco habitual, e, ó mesmo tempo, encadrable na tipoloxía xeral das estacións rupestres galegas con gravados xeométricos: discreta na paisaxe, boa exposición ó sol, cercanía da auga, etc. Por aquel ángulo de Sober formado pola confluencia do río Cabe e o Sil, andivemos guiados polos veciños da parroquia de Anllo, sabedores das histórias dos seus maiores. Os círculos concéntricos serían as pisadas do cabalo de Santiago cando a loita contra os mouros históricos, ou, ó mellor, eses míticos habitantes de castros, covas, e pedras debuxadas coma esta. De aí, din algúns, que as cruces esculpidas nesta pedra situada a carón do vello camiño real da Barca de Santo Estevo sexa un intento de cristianización medieval de ritos pagáns ancestrais, o mesmo que fora o cabalo do fillo do trono quen imprimiu estes círculos no seu descumunal salto á pedra das Cerdeiriñas, xa do outro lado do río, perto do mosteiro de Santo Estevo.
Forte é a relación das dúas beiras do río Sil; asentada nun tempo no que o cenobio bieito era unha unidade organizativa, e o río un punto de encontro e non unha barreira.
O que por aquela época de comenzo do desenvolvemento dos útiles metálicos tan traballosamente inscribiu eses símbolos, posuía as claves interpretativas destes deseños, e sería, posiblemente, un individuo de status privilexiado dentro da súa sociedade, pois exercería de intermediario entre o numinoso e a comunidade.
Que perderamos as claves non lle resta valor, ó contrario, sen deixar de pescudar sobre un pobo ó que pouco coñecemos, o misterio e a imaxinación veñen a encher os baleiros da certeza. Probade a achegarvos á pedra de Baldeiros unha noite de luar con esa luz leitosa e imprecisa e con todos eses sons da sinfonía da noite. ¡Xa diredes! Posiblemente atopedes un punto de conexión coa intención orixinal dos seus talladores.
ó redor
A BARCA DE SANTO ESTEVO
Prototípico pobo ribeirao, onde, como o seu nome indica, existiu un paso para cruzar o río.
A confluencia do Cabe no Sil divide a paisaxe en tres (territorialmente Sober, Pantón e Nogueira de Ramuín) sendo posible en poucos minutos de camiñata pasar dunha beira á outra dos ríos cruzando polas pontes alí existentes, e aínda, se queremos, seguir por un sendeiro ata Santo Estevo. O pobo da Barca conserva parte do antigo camiño real e as adegas do mosteiro. Se nos peta podemos baixar pola Zaquiela ó Cabe, río rexoubeiro e falador.
RUTA
Ó lado da Tapada do Monte pasa a ruta que une as casas de turismo rural de Rosende e Anllo e se dirixe cara o embarcadoiro dos Chancís.
AS ROCHEIRAS
Atopar unha boa pedra de afiar non é doado. Cando damos con ela facémoslle un bon pé para irlle dando, co uso, ese xeito curvo tan característico. Auga, pedra e metal frotándose ritmicamente nun doce desgastarse, impelidos por sabias e orgullosas mans: cuarteto percusionista producindo cadenciosos sons con técnicas deslizantes. Así é que, poderemos entender que se a temos, subamos de categoría entre os veciños, un pouquiño amolados por ter que desgastar os seus fíos en burdos e indignos cantazos. Unha boa pedra de afiar e imprecindible para andar polo mundo, un motivo máis para inchar o peito, sen dúbida.
Vén a conto porque andamos nas vertentes abruptas do Cabe, temperador de ferros e aceiros, na parroquia de Anllo Santo Estevo, entre Nogueira, A Barca e o Arroxó, sen esquecernos do desaparecido Carrión; por terras de morotes, azaias esconxuradoras, rocheiras de aguzadoras pedras: A Rocheira da Pena do Conde, A Rocheira do Picón e A Rocheira da Pena Rubia.
Un ángulo máxico de Sober.
O PETROGLIFO DE ANLLO: UNHA RAREZA DENTRO DO GRUPO GALAICO DE ARTE RUPESTRE
Estudados dende fins do século XIX e anterga fonte de inspiración popular, o Grupo Galaico de Arte Rupestre, coñecido comunmente como Petroglifos, son unha das máis fortes sinais de identidade da nosa terra, a manifestación cultural máis significativa de Galicia xunto co megalitismo e o mundo castrexo.
Asentados fundamentalmente sobre rochas graníticas, os máis de mil gravados coñecidos aumentan a súa frecuencia cando nos achegamos ás Rias Baixas, tendo na conca media do Lérez a maior densidade e, concretamente, en Campo Lameiro. Hai moitos menos no interior, aínda que os novos achádegos fan pensar nunha ampliación importante co avance das investigacións.
Así ocorreu en Antas de Ulla e Sober na provincia de Lugo.

Podemos falar, dentro destas insculturas ó ar libre, dunha iconografía abstracta representada polas figuras xeométricas (coviñas, círculos, sucos, espirais, labirintos, etc) e, por outro lado, unhas representacións máis concretas (cabalos, cervos, escenas de caza, armas, etc). Serían esas representacións xeométricas as máis antigas, podendo referirse a un mundo simbólico relixioso onde os iniciados terían as claves para acceder ás portas do outro mundo, visualizado, según as crenzas de moitos pobos, polos chamáns baixo o efecto de drogas alucinóxenas. Sexa o que sexa, estas pedras soen estar en lugares discretos da paisaxe e moi ben orientadas cara o Sol. Os de temática máis realista parecen falarnos do aumento das desigualdades nas sociedades agrarias, símbolos de prestixio e de poder. Constitúe este último grupo a singularidade dos petroglifos galegos fronte a temática compartida con outras zonas do ámbito atlántico europeo (Portugal, a Bretaña francesa, Irlanda, Gran Bretaña, etc), emparellado, para moitos xenetistas, dentro dun mesmo grupo humano. Malia todo, o significado e sentido dos petroglifos continúa a ser un enigma do que non dispoñemos as claves para descifralo.
Dos máis de vinte petroglifos coñecidos en Sober, o de Anllo, situado na Tapada do Monte, a carón do rego de Baldeiros, é moi interesante. Está formado por motivos circulares, sucos, coviñas, cruces independentes e incritas nun cadrado a modo de taboleiro de xogo; tamén parecen verse un ídolo e unha paleta, moi difíles de precisar polas características da pedra: unha laxa esquistosa con moitos sucos naturais, soporte pouco habitual destes gravados da Idade do Bronce, que o fai único dentro dos do Concello e unha rareza dentro destas insculturas en Galicia.
A agresión, hai pouco, por mor dunha obra de traída de auga, que estivo a piques de facelo desaparecer para sempre enterrado como material de recheo, pon de manifesto a preocupante situación do noso patrimonio, moitas veces, ante a indiferencia das nosas institucións.

PETROGLIFO DOS CÓTAROS

Figueiroá
Motivos: círculos concéntricos, sucos, coviñas.
Cando nos achegamos a ela, foi o Gonzalo do Cuñas, o noso guía, falando do divino e do humano, mentres tratabamos de orientarnos ata onde estaba, medio perdida entre a broza mesta. Sabía o Gonzalo engadirlle algo da súa colleita ás vellas historias.

Sinalounos co caxato un lugar húmido onde a moura collera a rocha que lle estorbaba para beber, e a levara dende alí na cabeza. Vimos onde a pousara, despois de darlle carbóns a un pequeno, coa fenda dos canteiros para asentar as cuñas. “¡Cantos pantalóns se romperan esvarando por ela abaixo, cantas parellas se citaban elí!” – decía o Cuñas -.

Porque estas pedras, co paso do tempo, deberon perder o sentido primixenio, pero moitas seguiron a ser fitos singulares, dotadas dun novo senso. O abandono e a ruptura dramática co pasado, coas canles de transmisión moi obstruidas pola premura e a inmediatez dos novos medios de comunicación, deixaron, ó fin, na indiferenza estes lugares. Declive de milenios, de séculos, co cambio de estructuras económicas e sociais e os poderes tildando de superstición, ou sexa, crenza falsa, de ignorantes, os cultos relacionados con estes lugares. Por certo, a mesma palabra empleada por Tácito para calificar ó culto cristián. Porque os puntos de vista adoitan variar dependendo da cercanía ós engranaxes do poder poderoso. ¡A ver! Entre unha danza da chuvia realizada por un bruxo en África e unhas rogativas no cruceiro de Pinol – poñamos por caso – ¿poderemos establecer diferencias cualitativas?
A apariencia dinos que estas crenzas se foron esvaíndo pouco a pouco cara o esquecemento; se analizamos romarías coma a de Cadeiras, ritos relacionados coas augas (Fonte dos Tulleitos en Vilaescura, Fonte de San Xermunde); festividades coma As Candelas, A Natividade; santos coma San Amaro, San Tomé, San Roque, o mesmo Santiago, por citar tan só uns poucos relacionados con este concello, poderiamos ver que a supervivencia, na raíz mesma da palabra superstición, existe e convive entre nós, metida nos ritos máis canónicos da igrexa.
Para o canteiro que intentou fendela, a dos Cótaros, debera ter perdido calquera resto da intencionalidade dos escultores, e estivo a punto de ser dintel, muro ou columna dunha casa. Non sabemos se a salvou a dureza- como di un amigo, con paciencia e saliva…-, ou as protestas dos veciños, documentadas nalgúns casos aquí mesmo en Sober.
ó redor
POBO DE MER
Casa dos Carqueixas, hórreo de 1882 e capela. Fixeron petición para facer esta última – según consta en documento particular – D. Manuel Rodriguez Salgado e D. José Manuel de Castro, ambos os dous presbíteros de avanzada idade, con problemas de saúde un deles, o que lle dificultaba poder asistir á misa á igrexa parroquial de Proendos, por aqueles camiños lamacentos de inverno. Solicitan ó bispado de Lugo construir unha capela en Mer para oficiar nela. Corría o mes de decembro de 1814; no ano 1815 outórgaselle permiso para construir baixo as advocacións de S. Xosé e S. Paio.

PETROGLIFO DE PRADOS

Figueiroá
Motivos: coviñas.
Figuraba catalogado un petroglifo pola zona chamado “Coviñas dos Toxaes”. Despois dun rastrexo polo lugar sinalado con coordenadas U.T.M., abandónase a pescuda para seguila máis ó leste, xunto duns lameiros, a carón do regato Pesavedra. A búsqueda polas penas que máis resaltaban na paisaxe non deu resultado. O arqueólogo, máis experimentado, buscándoa nas máis modestas encontrou estas insculturas, compostas por varias coviñas e unha incisión rectangular posiblemente relacionada co intento de partir a pedra.
ó redor
CAPELA DE SANTA ENGRACIA
“Por baixo dos Cótaros, na parroquia de Figueiroá, hai un lugar chamado Santa Engracia, porque a un manantial que alí hai de augas moi boas íbase lavar a santa.”, dinos a Pilar dos Carqueixas de Mer. Escribe Enrique Fernández Llano nas anotacións preparatorias do seu libro Descripción del término municipal de Sober (1977), que a “ Capilla de Santa Engracia estaba en los Cótaros y se dice que su piedra fue empleada en construir las dos capillas laterales y aumentar la nave mayor de la iglesia (Figueiroá), siendo cura párroco Don Ignacio del Río”.
MUIÑO DO CAPADOR
A pista de terra ó lado da que se asenta a pena de Prados vai saír enfrente deste muiño do Pousavedra, un dos moitos do regato. É o chamado muiño do Capador, o noveno dende o nacemento. Quedan outros tantos ata a desembocadura no Cabe á altura de Camporrairo, dos que podemos destacar o do Cura en Liñarán e de Pousada en Refoxo.

COVIÑAS DO MONTE DO CURA

Millán
Motivos: coviñas.
Cando se presentan soas coviñas e sucos son difíciles de catalogar pola simplicidade formal, polo amplo abano do tempo abranguido, pola universalidade da súa representación con significados distintos segundo a cultura de pertenza, ó longo do tempo e do espacio.
As coviñas do Monte do Cura, situadas sobre un mirador natural aberto cara o N/O, cítas Vázquez Seijas no “Boletín de la Comisión de Monumentos de Lugo” con este parco comentario:
“A unos treinta metros de la cumbre del Monte del Cura, existen dos peñascos con algunas coviñas”.
Nesas pedras, que ocupan un lugar visible na paisaxe –se obviamos a mesta broza invadíndoas-, as coviñas non chamarían a atención se non fora porque están nun espazo con moitos fitos arrecendendo a rito ancestral.
ó redor
A FONTE DAS BRUXAS
Xuntábanse nela as bruxas para repartir o mal.
Tamén se fala de tres mouras encantadas que moran alí.
A fonte botaba auga pola fenda dun penedo, agora movido de sitio por mor das obras do campo de fútbol.
Polo camiño que nos leva a ela e logo ó Monte do Cura levaban sen retorno ós “paseados” da Guerra Civil.
PENA DE SANTA APOLONIA
Semella un animal deitado, según Vázquez Seijas, cunha pía á altura do pescozo.
A auga que o ceo deita nas corgas, pecha as feridas e volve a vista ós ollos doentes.
Di a tradición que estas augas curan as dores de moas porque nos penedos do redor se escondeu Santa Apolonia da persecución pagá.
Ata non hai moitos anos viñan por auga á pía para enxuagar a boca. Se non chovía, os devotos enchían a pileta de auga. Os rapaces, sabedores destas costumes, adoitaban mexar alí, dándolle novas propiedades curativas.
FONTERDÁ
Fonte herdada” na toponimia do Real de Leigos de Ensenada.
Outra fonte curativa da que din que as lexións romanas acudían a ela para curar as doenzas estomacais. Consideran os veciños do lugar que abre o apetito e cura ardores e gases.
Preto da fonte andaba o sacaúntos co seu saco na procura dos pequenos mal mandados.
O manantial vendeuse para o pobo de Moradela, na parroquia de Canaval.
PENA DE BELÁN
Volve ser Vázquez Seijas quen no la describe no ano 1946:
“La de Belán, la constituye un gran bloque, de unos 3,60 metros por 1,70, que descansa sobre otros dos más pequeños, elevándose un poco hacia el Norte; al Oeste el bloque presenta señales de ruptura, y coincidiendo con ella, restos de una pileta, de veinte centímetros de fondo, a la que se acusa, un tanto dudosa, otra pileta, de dieciocho centímetros en su eje mayor. Por el lado Sur Este, tiene un dibujo inciso prolongado a su borde, que sugiere la impresión de un concertado de piedras yuxtapuestas con cierta regularidad”.
OUTROS
A Capela de Santo André, As Penas melangreiras, A Carreiriña dos Mouros, A Eira dos Mouros.

PETROGLIFO DO MONTE DA RAÑA

Pinol
Motivos: coviñas e sucos.
Na véspera do día oito de Cadeiras saía a virxe en procesión dende a igrexa de Pinol ata o santuario. Por ese mesmo camiño, despois de Cima de Vila e O Rigueiro, tamén se podía ir Ó Monte da Raña e seguir pola Carreira das Táboas a Sampil.
No Monte da Raña, mesmo por onde seguen a pasar as vacas, nunha laxa que levanta pouco do chan, están as insculturas. Non había referencias bibliográficas nin de tradición oral, polo que foi unha nova aportación ó conxunto dos petroglifos de Sober.
ó redor
CADEIRAS
Miramos a Cadeiras, no seu conxunto, coma unha sinfonía de pedra, onde o santuario iniciado aló polo século XVIII, e nunca rematado, non vén a ser máis que a última traslación de ritos que teñen ás pedras como obxetos de culto, non no seu ser físico, senón como símbolo de perdurabilidade, máis aló das efémeras vidas.

As pedras como elemento máxico, según nos di Santiago Lorenzo Sacco, ceremonial e trascendente, ademáis de ser utilizadas para a construcción, foron veneradas como manifestacións da naturaleza na que poder captar a súa enerxía vitalizante. Así, as pedras curativas, fecundadoras, avaladoras, de raio, fálicas, furadas, etc.

Por iso a pedra na que se di que naceu a virxe, con cazoletas e coviñas desaparecidas ao ser cortadas, non podemos separala deste inconcluso templo con elementos barrocos e retábulos rococós; o maior, ó parecer, traido dunha igrexa de Monforte.

Os pendellos que naceron como protección para os canteiros nas súas labouras de preparación da pedra, terminaron sendo, ampliados, refuxio para os romeiros.

Deixamos para outro momento todos os contos, lendas e sucedidos relacionados co lugar; tan só decir que Ramón Castro López, o cura de Vilar de Ortelle, fala das danzantes -aínda se poden recoller testimonios delo- e as amazonas, coma ritos característicos da festa.
Segue a ser a romaría máis concorrida do concello de Sober coa característica procesión e corros de comida popular.
CASTRO DAS MEDORRAS
Aínda que os seus muros de pedra foron levados como material de recheo para a estrada Sober-Doade, quedan nel vestixios abondosos do seu pasado.
Como se nos descobre na súa recente catalogación, este asentamento fortificado sobre o Sil tén o acceso dende o SE, estando protexido por un sistema de dous foxos, con contrafoxo intermedio tras do que se levanta a muralla.
O resto das defensas limítanse ás pinas caídas naturais do terreo.

No interior do xacemento atópase unha laxa cha de granito con trece cazoletas que superan os trinta cm as máis delas, e unha segunda laxa moi próxima onde hai outra.

A tradición di que nelas se lavaban os mouros.
Tamén nos fala dun pozo con escaleiras que afirman ter visto moitos informantes.
OUTROS
A igrexa románica de Pinol, O santuario de Outeiro, Cimadevila, O Monte do Viso, Casar de Cima.

PETROGLIFO DO BARCAL

Pinol
Motivos: coviñas e sucos.
Debémoslle a unha rapaza espilida de Sampil o seu achádego cando pastoreaba as ovellas da súa casa. Outra vez volve repetirse a historia, pois durante moitos séculos créuse que as insculturas eran cousas de pastores ociosos. Neste caso, a Saleta, estaba máis interesada nos libros que en facer fochacas. ¡Que sorte termos rapazas tan sensibles!
Dísenos na ficha de catalogación: “Afloramento granítico, lixeiramente destacado do terreo, cunha orientación E-O e caída cara o S.
No seu extremo E ten gravadas 37 coviñas de cinco cm, de diámetro de media, algunhas das cales, as inmediatas entre sí, estan unidas mediante sucos. A parte N da pedra está cuberta polo lameiro, polo que aínda podería presentar máis gravados”.

PETROGLIFO DO AGRO I

Pinol
Motivos: coviñas e sucos.
“Afloramento granítico lixeiramente destacado sobre o terreo, que cunha orientación visíbel N-S e sen apenas caída, ten gravadas unhas vinte coviñas, de entre cinco e tres cm de diámetro, espalladas por toda a pedra. A súa superficie está cuberta por abundante cascallo de extraccións, e parte da pedra está cuberta polo lameiro, polo que podería haber novos gravados”.