PETROGLIFO DO AGRO II

Pinol
Motivos: coviñas.
Xa moi perto do Castriño está este pequeno afloramento granítico con tres coviñas, que tamén presenta ruptura pola cara N.
Doado é que haxa máis pedras pola zona con este tipo de insculturas.
ó redor
SAMPIL
Ben merece Sampil un repousado recorrido polas súas carreiras, dende as que poderemos ver elementos tradicionais aínda en bo estado de conservación: lumieiras, encalados, apeiros de traballo, corredores, balcóns , adegas, etc; enmarcados nunha natureza sempre impresionante nestas paraxes.
Polo antigo Camiño das Táboas podemos subir ata Cadeiras ou, se collemos cara o sur, baixar ata as viñas da Pena do Macho e aínda ir á Rega do Lobo, case perdida para o camiñante.
O CASTRIÑO
Á entrada de Sampil, collendo pola Xabiela, ademáis de ir ver os petroglifos do Barcal, Agro I e II, poderemos continuar camiño ata O castriño, curuto fortificado con restos de fosos e muros.
Ó fondo, unha amplísima vista onde o Sil vertebra a paisaxe ribeirá: San Cosmede, unha porción de viñedo con edificación pertencente ás monxas do mosteiro de Lobios, inserto na parroquia de Pinol e limitado polo Sil, o regato de Morlelos, de Alvite e o citado Castriño; cara Portabrosmos, A Barca de Abaixo, asulagada polo río, un dos pasos deste tramo fluvial e principio do camiño real que sobe polo Carreiro do Atallo, as viñas da Merla e a Fonte da Catuxiña; A Pena do Tesouro, cerca do actual embarcadoiro, na que o Meixide encontrou os cartos para facer a casa mellor de Portabrosmos; A Ibia, o pobo fundador, descendente de Noé, e por ende emparentados co mítico Breogán, onde se poden ver as súas casas mimetizadas cos bancais das viñas; o lugar dende o que escorreu a cadea de ouro dende O Castriño ó Cachón de Ravacallos, estando no ser mesmo dos tesouros escapar da man dos incautos como ben nos conta Cunqueiro; a ubicación da villae romana do Souto de Chanteiro, da cal os restos agroman a flor da terra, podendo ser tamén romanos algúns sillares das edificacións do cumio.
É, logo, O Castriño, unha atalaia impresionante sobre o Río Sil dende a que poderemos deixarnos engaiolar por unha paisaxe suxerente, con recovecos, con chaves doutros mundos, coas luces, sombras e cores sempre mutando no tempo e no espacio.

PETROGLIFO DA LAXA DO CAMPO DA CHA

Pinol -Bulso
Motivos: coviñas, sucos.
Contábanos o Germán do Pepito de Pinol de Abaixo: “Hai unha laxa no Campo da Cha que decían que se abría e salía unha campana. Aínda hai elí unha porraquiña, e decían que se abría co rezo, e que tocaba unha campana polo día de San Juan. Quen a abría era o cura vello que obrou en Cadeiras, que se decía que medía as monedas a ferrados. Cando pasa un carro por riba estremece por baixo”.
Esta pedra situada mesmo no camiño a Pipín que enlazaba o camiño real que partía da Barca de Portabrosmos, fai de límite entre Pinol e Bulso. “Ten representadas un total de seis coviñas distribuidas pola superficie da pedra. No cumio hai dúas coviñas gravadas (…) inscritas dentro dun pequeño rebaixe poligonal. Ó SE da pedra aprécianse outras catro coviñas (…) O camiño da A Cha pasa, en parte, por riba da pedra, polo que esta ten sido adaptada para este fin, ademáis está pulida polo paso dos carros”.
ó redor
Camiños hai para poder estirar as pernas por este lugar de tesouros, mourería e fontes enfeitizadas. Recomendamos, despois de ver a pedra, baixar ata Pipín e seguir ata Vilameá. Alí debemos ter coidado de non beber na fonte, pois tres irmás do lugar que beberon dela apareceron preñadas.

PETROGLIFO DE FROXÁN

Proendos
Motivos: círculos concéntricos, coviña central.
Na parede dunha casa de Froxán atópanse estas insculturas formadas por varios motivos con círculos concéntricos. O máis grande ben definido e dous máis pequenos moi erosionados.
O desgaste do tempo é o que lle confire ós petroglifos a configuración en U aberta.
Nada se sabe da ubicación orixinal da pedra, probablemente nun lugar próximo.

PETROGLIFO DOS LAGOS I

Proendos
Motivo: coviñas e sucos.
Esta sería unha das pedras das que nos fala Vázquez Seijas despois da súa visita a Proendos guiado polo párroco desta feligresía, Don Ángel.
Esta manifestación artística é concebida polos estudos da arqueoloxía da paisaxe como “una forma de apropiación simbólica del espacio por comunidades humanas de economía itinerante en zonas muy concretas donde se produciría cierta competitividad por el acceso a determinados recursos”.
Tamén os gravados, sobre todo os motivos de cazoletas coa simboloxía relacionada coa morte, para algúns tiñan a función de delimitar espacios concretos de explotación e áreas de tránsito “en virtud de su mayor concentración allí donde los indicios de actividad doméstica o funeraria son mayores”.
Situados xeralmente na transición do III ó II milenio, período que coincidiría co desenvolvemento inicial da metalúrxia e coa aparición dun rexistro arqueolóxico con indicios de crecente asimetría social. Como dispoñemos de poucas evidencias dos hábitat deste período, temos que “ intuir la existencia de una capacidad creciente de los grupos humanos de transformar lo natural en social, de convertir el espacio en territorio, aquel sobre el que una sociedad determinada reivindica y garantiza a todos o a parte de sus miembros derechos estables de acceso, de control y de uso y que recaen tanto sobre la realidad visible y material como sobre las invisibles y simbólicas”.
Dísenos na catalogación: “Pena partida por accións naturais, na que constatamos a presencia dun total de once coviñas en liña agrupadas en dous conxuntos. O primeiro, na parte superior, constituido por catro coviñas, e o segundo, na inferior, está formado por sete coviñas de entre cinco e tres cm de diámetro e unha fondura media de un cm”.

PETROGLIFO DA PENA DO XESTAL I

Proendos
Motivos: círculos, coviñas, sucos.

Sen dúbida, xunto co Xestal II a poucos metros deste, o máis coñecido de todos.

Ó seu carón temos escoitado todo tipo de teorías fundamentadas e fantasiosas.
A parte das coviñas, son os círculos o motivo máis numeroso e característico dos gravados rupestres e de distribución máis ampla dentro do grupo galaico.
Ten esta pedra, dividida en tres partes diferenciadas, ó menos seis motivos circulares, ademáis de coviñas e sucos.
Aquí están para os paisanos as pisadas feitas polo Cabalo de Santiago, ó saltar dende aquí a outra pedra do lugar das Tercias, hoxe perdida. Os círculos concéntricos, din uns, son símbolos universais con gran variedade de significados según o contexto. Sería precisamente no NO ibérico onde se darían as datacións máis antigas, polo que algúns pensan que se irradiaron dende aquí para o resto da franxa atlántica europea. Sitúanos na Idade do Bronce por analoxía con outros de Europa, pero carécese de evidencias suficientes para garantir unha cronoloxía realmente estable. Para algúns, serían representacións solares, do universo, da mutabilidade e rexeneración ó modo das fases da lúa; serían como portas que abren o mundo do alén.
Opinións se teñen verquido para todos os gustos; algúns, estes que lle dan ó maxín unha barbaridade, interpretan os gravados como unha forma de escritura de valor fonético de tipo indoeuropeo arcaico, e atribúen os motivos que chaman “anillos concéntricos máis copa e canle” ó esquema constructivo da Atlántida descrito por Platón. Para outros, amantes da ufoloxía ou, ó mellor, da bufoloxía, todos os petroglifos mundiais procederían dos superviventes de certas civilizacións desaparecidas como a Atlántida e, incluso, de contactos interplanetarios, mensaxes extraterrestres ós que tan só os druidas terían acceso.
Por último, engadiremos que baixo efecto de sustancias alucinóxenas, o chamán de cada comunidade –utilizando o termo en sentido amplo- tería unha visión parecida a estes motivos abstractos. Son os chamados fosfenos, producidos ademáis de por sustancias psicotrópicas, por unha simple presión nos ollos, fatiga, shokcs, doenzas, etc.

PETROGLIFOS DO XESTAL II

Proendos
Motivos: círculos, coviñas, sucos.

“Sobre unha laxe de granito de tendencia horizontal, gravouse un motivo cun total de oito círculos concéntricos, cun diámetro total de 43 cm. Do seu centro, ocupado por unha cazoleta saen dous sucos, un deles, discontinuo, pasa á finca veciña por baixo do muro de cerre. Xunto a este motivo circular, completan a composición arredor dunha ducia de coviñas”.
É o motivo máis grande dos ata de agora coñecidos de Sober.
Fálannos os veciños de que sobre a pedra se levaban a cabo rituais sanguentos nos que corría a sangue polos sucos como ofrecemento ós deuses. Falaron, vendo esta pedra, dun autor portugués que tiña a teoría de que a disposición destas insculturas podía ter o significado de útero, de maternidade: os aneis serían os meses, e as liñas serían o nacemento que se pode dirixir a outros círculos relacionados. Referíronse, tamén, a que están en moitas ocasións cerca da auga; de feito fálase dos círculos concéntricos como a representación deste elemento, pola aparición, en algunhas estacións, de animais que parecen estar abrevando.
O comentario curioso fíxoo unha amiga que traballa na sanidade en Ourense. Despois de escoitar os comentarios duns e doutros sobre a pedra, dixo que o motivo lle recordaba as técnicas de relaxación estática que en Sofroloxía Obstetricia, seguindo a Aguirre Cárcer, xinecólogo pioneiro en educación maternal, utilizan nas clínicas e hospitais. O exercicio consiste en cerrar os ollos, fixar a atención nunha gota caíndo na auga a un metro do pacente, e imaxinar como se van formando os círculos concéntricos.

PETROGLIFO DOS LAGOS II

Proendos
Motivos: coviñas.
Andan as vacas por estas terras, o que permite o acceso doado a estas estacións.
Temos neste pequeno afloramento granítico tres coviñas en líña e outra coviña a dezasete cm de distancia. Divide a pedra o muro da finca.

PENA DO CABALO

Proendos
Motivos: coviñas, sucos, un posible cabalo dun só trazo.
Ó lado mesmo da chamada Calzada de Pedride, atópase esta pena, que ten como motivo destacable un posible cabalo moi idealizado.
De representar un cabalo, estaríamos ante un motivo máis propio das estacións da costa, onde cervos, xinetes, cacerías, armas, etc. colócannos nunha sociedade estruturada de xeito desigual. De todos os xeitos, este de Proendos, resulta demasiado abstracto para encadralo como aqueles a fins da Idade do Bronce. Son estes, de temática naturalista, os que lle dan personalidade ó grupo de insculturas ó ar libre galaicas fronte, como xa dixemos, ós moito máis extendidos e complexos de temática xeométrica, de forte carga simbólica e dificilísima interpretación.

PETROGLIFO DO POMBAL

Proendos
Motivos: círculos concéntricos, coviñas.
Foi da man de Lois Diéguez, cando estaba preparando o seu fermoso libro Viaxe ás Terras Encantadas de Lemos (A Nosa Terra, 1999), cando vimos os debuxos por primeira vez. Tiñámonos achegado a ela en varias ocasións pero, cuberta por unha capiña de terra, non fomos capaces de ver nada. Lois chegou, rascou co pé, e apareceron os círculos concéntricos como por arte de maxia. Sobre a pedra, situada no medio dunha finca pertencente en tempos ó igresario, edificouse o pombal.
Del partían catro brazos empedrados que remataban nun paseo por todo ó redor do muro da finca. Era o xardín dos curas de Proendos. Na cara exterior destas tapias, pola parte do camiño da igrexa, pódese ver un interesante motivo xeométrico castrexo-romano. De camiño ó pombal poderemos observar a terra chea de restos do asentamento romano. Estamos na Proencia das lendas.
ó redor
PROENDOS
Ademáis de ver os petroglifos, podémoslle facer unha visita a Proendos, un museo ó ar libre. Atoparémonos con moitos elementos reutilizados do asentamento romano, diseminados nun amplo espazo, apreciables en gran medida con só unha voltiña polo pobo.
Temos, tamén, o presbisterio románico da igrexa, coas pinturas murais do S. XVI, sen esquecernos dos retábulos barrocos. Achegarémonos ás casas grandes e á riqueza etnográfica bastante ben conservada das adegas, fornos, hórreos, patios, corredores, encalados, etc.

PETROGLIFO DE PEDRIDE

Proendos
Motivos: coviñas, motivo a modo de “phi” grega.
Ten unha figura caracterizada por unha línea vertical e en cuia parte superior tén un semicírculo sobre a mesma, dándolle un apecto de “phi” grega. Ten, ademáis, dúas coviñas pegadas ó extremo inferior da liña vertical. Este tipo de motivo aparece representado nos sillares de igrexas e catedrais do Noroeste da península ibérica como na catedral de Ourense, na igrexa de Portomarín, Iria Flavia, etc.
Semellante podería ser a representación que se aprecia nunha estela discoidea de San Vicente de Castillós (Pantón), conservada no museo provincial de Lugo.
A presencia destes motivos xunto con outros que non corresponden a temática prehistórica, aquelas que se superpoñen ás figuras clásicas do Bronce e que teñen un suco distinto, ou, os inscritos nos sillares dos castelos e os arriba citados de igrexas e catedrais, podémolos situar nun período non inferior ó século XI, cunha abundante proliferación entre os séculos XIII e XIV.
Poderemos pensar nesta pedra como un posible límite divisorio.
ó redor
A CALZADA DE PEDRIDE
A Pedra e o petroglifo de Pedride están a ambas as dúas beiras da chamada Calzada de Pedride que ven delimitando o xacemento romano de Proendos polo leste. Este camiño empedrado estaría cerca ou formaría parte do que Benito Sáez Taboada (As Vías Romanas na Provincia de Lugo. Ed. Lea, Santiago, 2004) faría provir do Dactonium –seguindo a Arias Vilas, Castillós, en Pantón- e cruzando o Cabe pola ponte de Canaval, pasaría pola Berea (Sober), Proendos, Liñarán, Santa Mariña, Castro de Gundivós, Sanmil, Mourentán e Doade, cruzando o Sil pola ponte de Paradela. Tamén poderíamos pensar, como di Rodicio, que a Calzada de Pedride podería seguir ata a Xabrega (San Martiño de Anllo) para pasar á orela ourensá polo chamado Pear da Ponte, hoxe asulagado polo encoro.