PETROGLIFO DO PREGUICEIRO

Santiorxo
Motivos: coviñas, sucos.
Fomos, aquel día, acompañados polo Oscar, a Carme e a súa filla Paula, que tamén nos acompañou ó de O Campo da Cha, xa referido. De Veliños andivemos polo camiño de Abaixo, polo Souto do Gaio e logo polo Agro do Preguiceiro onde se atopa a pena. Sobre ela hai gravadas 33 coviñas de entre 13 e 4 cm unidas, algunha, por sucos; todo elo enmarcado dentro dunhas líneas aparentemente naturais (diaclasas).
Estas insculturas pasan moitas veces desapercibidas pola sixeleza dos seus motivos, ó contrario que os moito máis chamativos motivos circulares. O seu descoñecemento tamén se debe, loxicamente, ó abandono das actividades agrarias. Á volta, os nosos guías encabezados pola Paula, aproveitaron para apañar zarrotas, moi abundantes na zona.
ó redor
A CASA DE VELIÑOS
Hoxe transformada, conserva o porte de grandeza doutrora da que loce a sobriedade da fachada sur e a fermosa capela convertida en adega que tiña na pechadura da porta, segundo temos oido, o ano de 1472 gravado. Entre os dous edificios atópase a entrada principal modificada, que debeu formar un arco de medio punto, roto para darlle máis altura. Sobre o arco deberon estar os dous escudos citados no Inventario del Patrimonio Artístico de España, ou polo menos un deles do que hai constantancia oral. Dísenos no inventario: “En esta casa había dos escudos de piedra, uno cuartelado, con cinco estacas, una torre, león rampante y un árbol acostado de dos vieiras; el otro, partido, con jaquelado y banda con cinco vieiras”.
Na cara oeste, no dintel dunha pequena porta figura unha Tau. Era a insignia dos comendadores da orde de San Antonio. Dos antonianos foron en Castrojeriz, no século XII, encomendeiros os Castro, por iso figura nas súas construccións. Foi utilizada, tamén, a Tau, como protección antipeste. Na Casa da Lama, unha casa forte de labranza perto da de Veliños, hai un dintel invertido nunha porta lateral, onde figuran unha Tau e unha vieira. Era a vieira o símbolo distintivo dos pelegríns e atributo, entre outros santos, do noso señor Santiago. O cristianismo recollendo a idea da concha fecundada mediante a Tau do ceo, convertíuna en símblo de María. Din algúns que a vieira pasou a formar parte do rito xacobeo porque o camiño orixinal remataba en Fisterra, derradeiro reducto da terra coñecida, e a vieira era a representación do sol afundíndose na liña inmensa do horizonte. Unha Tau e unha viera poderían ter aquí o sentido de protección dos viandantes, podendo estar ubicado na casa de Veliños un hospital para acollelos. O único camiño relevante do que temos constancia é o que vindo da Barca de Portabrosmos pasaba por Veliños cara as Lamas de Bulso, para continuar por Nabán, Vilanova, O Fervedón, A Venda, e entrar en Monforte polo Reboredo.

AS OUTRAS INSCULTURAS PERDIDAS

Facemos un apartado para os petroglifos non localizados pero dos que existen referencias bibliográficas ou textemuños orais contrastados.
pena das portelas
Proendos
Motivos: coviñas, sucos, pileta.
A mediados dos anos 40 do S. XX describía así Vázquez Seijas: “Al Este de la finca donde estaban las sepulturas que contenían esqueletos humanos, situada a menos de medio kilómetro de la Casa Rectoral, hay una peña, conocida con el nombre Das portelas, cuya configuración puede verse por el dibujo que publicamos (Fig. 1). Mide en su eje mayor unos seis metros y en el menor, al centro, tres. Presenta, a partir de su parte más elevada, dos pequeños hoyos redondos, unidos por surco radial a otro de forma ovalada, que a su vez enlaza con una pileta de mayores proporciones, 50 x 25 centímetros, y 26 de profundidad, con cabida aproximada de tres litros, siguiendo el surco o canalillo hasta el borde inferior de la piedra. A la izquierda hay dos coviñas, y un poco más abajo, un hoyo pequeño, alargado, del que deriva también ligera ranura que se pierde en el resto de la superficie de la peña, sin duda por su desgaste natural, como asimismo ocurre con las rayas imprecisas de la parte superior, e inferiores de la derecha”.
petroglifo das tapias
Proendos
Motivos: círculos concéntricos, coviñas e sucos.
Está cerca dos petroglifos do Xestal. Cóntanos o informante que era unha pena que estaba rasante coa terra, e tiña os mesmos motivos que os do Xestal. Tapouno antes de emigrar cara Vigo por temor a non poder utilizar o eido si se lle enteiraban os de Patrimonio. Indicounos o lugar onde se debería encontrar. Hoxe é un lameiro.
petroglifo das tercias
Proendos
Motivos: círculos concéntricos.
Con varios grupos de círculos concéntricos, nesta pena deixaría as pegadas o Cabalo de Santiago ó saltar dende O Xestal.
petroglifo do monte do coto
Proendos
Motivos: círculos concéntricos.
Son moitos os testemuños que nos falan dunha pena no Monte do Coto con varios motivos circulares e coviñas. Sería unha pena de boas dimensións pola que os pequenos que andaban por alí co gando xogarían a esvarar por ela. Todos os informantes coinciden na súa descripción. Está nun lugar de difícil acceso polo abandono das labouras agrícolas.

A CUESTIÓN DAS COVIÑAS ILLADAS

¿Que facer coa coviñas illadas?

Cando vemos inscripcións que responden a tipoloxía das do grupo galaico de arte rupestre ó ar libre, ¿cantas precisamos para darlle sentido os motivos: unha, dúas, tres, un conxunto chamativo, relacións con outras próximas? Un tema nada doado de resolver. A universalidade, a pluralidade de significados, o tempo abranguido, a simplicidade, complican a cuestión.
Preguntámonos se unha coviña é suficiente en si mesma para refrexar a vontade do escultor, se a cantidade explallándose pola pedra forma un deseño perfectamente estudado onde se establecen relacións espaciais, matemáticas; e preguntámonos, en todo caso, se podemos falar de arte onde o artificio e a intencionalidade son a causa dunha coviña illada, ou dúas, ou tres…
¿Un problema estético simplemente, ou o símbolo agochado nunha forma esculpida nunha determinada pedra e non en outras, nun determinado lugar do territorio e non en outro, como expresión ideolóxico-relixiosa dun pobo concreto, ubicado nun momento histórico máis ou menos amplo, debe facer que valoremos ó mesmo nivel estas manifestacións case invisibles coas máis chamativas?
Esí, a pena dos Lagos, de Veliños, do Tesouro, de Pedride, do Cima do Lugar de Francos, etc.