A Proencia das Lendas

mapa Proencia das Lendas

O roteiro comeza en Proendos, a 2 km de Sober pola estrada que une a capitalidade municipal con Doade.

Proendos é un museo ó aire libre. Aconsellamos, antes de iniciar a andaina, percorrer este fermoso lugar. Atoparémonos nas estruturas das casas con moitos elementos reutilizados do antigo asentamento romano diseminados nun amplo espazo. Atopáronse os paisanos con pedras labradas, algunhas con molduras ou debuxos (trisqueles, rosetas, aras, motivos curvilíneos e xeométricos), con basas, fustes, muíños de man circulares, ademais de tégula, fusaiolas, ladrillo, lousa, anacos cerámicos, escorras metalúrxicas, utensilios metálicos, canalizacións, etc.

casas de Proendos

basa llano2

Resulta lóxico que os abundantísimos vestixios castrexo-romanos sementaran na imaxinación popular as lendas sobre a fabulosa Proencia.

Gozaremos, tamén, da arquitectura nobiliaria da casa dos Ojeas, do s. XVII, dos Vertunías, ou a próxima de Vilastrille, fundada no 1692 por Feijóo Soutomaior.

casa bertonías

Os primeiros petróglifos a visitar atópanse á nosa dereita na chamada finca do Xestal, nunha casa particular co nº 103. Seguimos a andaina entre os valos do igrexario onde, á nosa esquerda, no muro, hai unha inscultura de orixe castrexo-romana.

petroglifos do xestal

Na finca do Pombal está outro petroglifo, ao pé do pombal.

o Pombal

Estamos agora diante da igrexa románica (s. XII) de Santa María, na que a rusticidade e sinxeleza do presbiterio, engalanado con pinturas murais do s. XVI, lembra á arte prerrománica.

presbiterio igrexa

Xiramos polo camiño da dereita ata o Campo das Olas, volvendo xirar á dereita para seguir ata Froxán. Á esquerda, nos lameiros, están os petroglifos de Os Lagos, con coviñas.

33Lagos 1-a

Xa no pobo de Froxán, a 0,9 km, atopamos outra inscultura rupestre asentada na parede dunha casa.

Camiño de Mer, na entrada do pobo, á esquerda, xunto a unha fonte, collemos o camiño tradicional xunto ó cruce do camiño a Gundivós, collendo logo á esquerda pola Calzada de Pedride; á esquerda, a Phi de Pedride.

Ao final do camiño, o punto de orixe: a mítica Proencia.

* Fotos: Alfonso Campos e Carlos Rueda.
* Mapa: Javier Vivirido.

O prodixioso salto do cabalo de Santiago

PRODIXIOSO SALTO CABALO SANTIAGO

Dispoñémonos a dar un salto marabilloso, a rememorar o galope fantástico do albo cabalo de Santiago cando brincou dende a pedra da Tapada do Monte, xunto ó rego de Baldeiros en Anllo Santo Estevo, ás Cerdeiriñas, por baixo mesmo do impresionante Castro dos Penedos, preto do mosteiro de Santo Estevo de Ribas de Sil, no concello de Nogueira de Ramuín, Ourense.

A nosa humanidade imperfecta obríganos a salvar a distancia a pé, mais camiñando porémoslle medida ó espazo e á paisaxe e paladeraremos, coma se de unha boa comida de tratase, cada recoveco, cada reviravolta, cada loita tarabela entre as luces e as tebras, as cores e as formas indefinidas das cousas.

A nosa batalla non será contra os mouros -ó fin, todos nós participamos da mesma esencia, pois sempre foron máis para a nosa Cultura os habitantes dos castros que os vidos de África -, a nosa porfía teimuda será contra o esquecemento, contra a perda das vellas relacións entre as dúas orelas do Sil, que a lenda que nos serve de leitmotiv pon en evidencia. As relacións familiares, comerciais, de encontros e desencontros, do imaxinario colectivo, dos vellos camiños romanos cruzando o río polo Pear da Ponte, ou subindo pola Barca e enlazando cos portus o antergo dominio do mosteiro bieito, a poderosísima abadía hoxe convertida en Parador, as intensas relacións dun territorio único, que mira un para o outro dende os outos ribeiraos, coma un reflexo de sí mesmos, e para quenes o río e os inmensos cavorcos configuran un xemelgo sentir.

Claustro dos Bispos Santo Estevo Sil

Foi o encoro, feito a mediados do século XX, e a sangría da emigración, a causa da fenda entre as dúas metades deste paraíso, onde os cenobitas encontraron o repouso e a inspiración para achegarse a Deus. Paradoxa da imposta modernidade, feita para beneficiar ós alleos, asulagando os mellores eidos en troques dun progreso que aquí só deixou o abandono e a explotación.

Volvemos nós por estes vellos camiños engarzando co elo da lenda as vellas relacións; porque as lendas son verdade: as pontes, os saltos descomunais, os seres que se agochan nos penedos, nos regos, nos soutos, fan desta viaxe iniciática, da Pena do Baldeiros ó Castro dos Penedos, unha volta ó onphalos nutricio, dende onde poderemos abrirnos ó mundo.

* Texto: Alfonso Campos Pérez. Mapa: Javier Vivirido.

VISTA DESDE PENEDOS DO CASTRO

Por terras de Brosmos: “O Coxo de Bulso”

Por terras de Brosmos

 

 

 

 

 

 

Descarga aquí o folleto co texto e un mapa desta ruta de 12,3 km., de dificultade baixa, que atravesa as parroquias de Pinol, Lobios, Santiorxo, Santa Cruz de Brosmos e Bulso.

Esta ruta foi elaborada para a excursión realizada o 2 de marzo de 2008 pola Asociación Micolóxica “Os Lactouros”, de Monforte de Lemos.

P1150574

O Coxo de Bulso trouxera das américas dúas cousas: moitos cartos e a alma enchoupada de remorsos. Crimes que todo o mundo cría intuir no ser atormentado que voltara despois de moitos anos a pobre casa de Pipín de Arriba: envellecido, pouco sociable e arrastrando con dificultade aquela perna tulleita. Mais, rico, e, sobre todo, con aquela determinación case fanática reloucándolle nos ollos como, case un pícaro, tiña cando decidira marcharse a outros mundos a probar fortuna. “Eivos de acantazar cos cartos”, dixéralle ós pais. Pero había tempo que os pais non estaban, e naquela casa solitaria por onde se colaban os pesadelos decidira facer algo para aminguar as culpas, que te perseguen ainda que haxa océanos polo medio.

pinol (canzorro)

Da confesión co cura saiu a determinación: erixir un fermoso e grande santuario onde se atopaba a capeliña adicada á virxe, nacida nunha buraca daquela pedra na que a Señora tamén tiña unha pía para lavarse e un oco para o xabrón e outro para o peite. O Cura Vello vira, ó fin, a oportunidade de levar a cabo a idea do gran Rodrigo de Castro; e, por aquela, a Virxe escapaba a miudo para o penedo onde, con outros nomes, lle rendiran tanto culto. ¡Trebopala!, parecía escoitar, mentras recordaba as ofrendas nos ocos da pedra nos que ainda se manifestaba o seu poder de deusa. Así que O Cura Vello de Pinol, do que din que abría as pedras encantadas co rezo, despois de escoitar abraiado o testiminio fervoroso dos humildes pastores, puxo man á obra e xunto cos canteiros de Vilameá e outros traballadores da zona, trouxo unha brigada de portugueses, afamados talladores da pedra. Con eles veu, xoven e solteiro, andada a segunda metade do século XVIII, o tataravó da Rosalía de Santiorxo que culminaría a torre do santuario, a última pedra coa bola e a cruz, e faría os cruceiros de Santiorxo e de Lobios. Sabemos que O Cura Vello de Pinol e O Coxo de Bulso esfacháronse por un problema de cartos e o edificio quedou sen rematar; por iso, ó pouco, apareceron os de de Brosmos pola pedra picada sen colocar que lles vendera o cura a pesares da oposición dos veciños da freguesía (con ela fixeron parte da igrexa de Santa Cruz), e sabemos, tamén, que o de Bulso acabou purgando as culpas obrando na rúa das Panaderías da Coruña.

Fonte de Vilameá

Persoeiros que nos saen ó camiño dándolle unidade, e facéndonos partícipes do mesmo tempo sen tempo. Persoeiros como José Rodríguez Blanco de Santo Tirso de Maceda e Esperanza Cid do Noguedo, que se viron por primeira vez para casarse a cada beira do río Sil; ou Manuela Pérez Vázquez e Eladio Trigo, morto en Buenos Aires no 2007, unidos para sempre ó cruceiro do Campo de Bulso, feito coa dura pedra de Cadeiras; Alfonso XI e Nóboas y Lamas das terras de Brosmos en Viladime de Arriba; Constanza Vázquez Somoza, a derradeira abadesa do mosteiro de Lobios, e Frei Rodrigo de Valencia, ás ordes de Isabel e Fernando; e a Paula de Veliños, a pequena espilida sabedora dos mensaxes daqueles que escribían nas pedras (O Preguiceiro, A Chá, O Monte de Veliños) e a Saleta de San Pil descubridora dos petroglifos do Agro, do Barcal e de Cadeiras. Todos e tantísimos máis como as tres irmáns que quedaron preñadas ó mesmo tempo –semellante ó mítico bíblico de Eva e á árbore da sabiduría- por beber na fonte prohibida de Vilameá. Todos pregoando a mistura das idades por istes camiños que volven ó lugar de partida ou se esparexen en cada punto en infindas posibilidades. Sempre está o cerne noso en cada paso. Eso é o que importa.

Ruta dos Colados

colados

Impresionante ruta de sendeirismo pola ribeira de Bolmente percorrendo os “colados”, puntos da ribeira ata onde se podía chegar cos carros. A ruta recupera os nomes propios do territorio, a microtoponimia creada polas xentes que secularmente humanizaron a paisaxe ribeirá, e rememora os distintos traballos que facían desta ribeira unha zona productivísima.

– Lonxitude: 9 km.
– Desnivel: 100 m.
– Tempo: 220 minutos.

mapa ruta Colados

 

 

 

 

 

 

 

Esta ruta realizouse por primeira vez o Domingo, 11 de Xuño de 2006, como actividade das Festas de San Antón da parroquia de Bolmente, organizada pola Asociación de Veciños O Pinal de Bolmente, ideada por Manuel Verao e Alfonso Campos, coa axuda das informacións recollidas ao Verísimo.

colados 2

 

 

 

 

 

 

Achegarémonos ós camiños do río, case perdidos, por onde andaban os homes cos seus trafegos, subindo ata os colados por carreiros pinos a desenvolverse coma serpes polas abas; por camiños, onde ata onte, se habemos de pensar no tempo fuxidío, as nosas xentes humanizaron a ribeira para aproveitar os seus recursos: pasto para cabras e ovellas, outono, leña, mel, froitas, pamplina, prantas medicinais, peixes, caza, pedra granítica para a construcción e para as moas dos muiños, etc; sen esquecernos do viño saboroso, criado nestes socalcos abertos ó sol e ó precipicio. Achegarémonos a través dos colados, como fitos do camiño, ás regas, ós regos, ás fontes, ós pousos, ás penas, ás laxas, ás covas, á natureza aloumiñada polo Sil, domeñada polo encoro, agardando nas lamas fondas volver facerse río, para correr de novo nesa fractura do mundo penedío, lección xeolóxica de millóns de anos.

Caldelas sempre á espreixa, irmá da paisaxe ribeirá dende onde parecen oírse, aínda, os aturuxos doutrora.
Achegarémonos á desmesura axeitando formas caprichosas, eidos imposibles, ós que o home soubo darlle medida sen estragalos; ó sacro das igrexas, santuarios, mosteiros, ollados dende estes altiños cuturuleiros.

colados

Achegarémonos ás mámoas, ós castros, que xunto cas formacións xeolóxicas singulares son un pulo para a imaxinación, forxadora de vellas historias da Cova da Moura, a Pena de Don Pedro, O Ciriguilloto do Demo, A Casiña dos Ladróns, e outras non menos extraordinarias vividas polos homes, que fixeron destes camiños, hoxe solitarios, espazos de vida cotiá.

Achegarémonos ós pobos, verdadeira lección etnográfica ó alcance, que debera ser posible seguir habitando, preservando, mellorando, para conxurar ós perigos da desmemoria e o abandono.

E achegarémonos a estes camiños do río chamando ás cousas polos seus nomes; O Pouso do Castelo, O Colado do Vento, O Colado do Boqueiriño, A Cividade, A Rega das Pesqueiras, A Laxa Negra, O Cotarro do Castro, A Loupiñeira, O Forniño, A Nogueira da Laxa, O Carriziño… E pronunciarémolos case coma unha ladaíña, ou mellor, para facelos outra vez nosos, coma un berro liberador ecoando pola ribeira.

Ciriguilloto do Demo

Texto e foto: Alfonso Campos.
Mapa: Paula Vázquez Verao.